ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
384
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
بتقريب سى صفحه به قطع بزرگ از چاپ بولاق مىشود كلمه به كلمه نقل كرده و غالبا به نام كندى اشاره نكرده ، از چهار هزار و هشتصد و شصت و شش سطر كتاب تاريخ ولاة مصر ، مقريزى فقط هشتصد و نود و چهار سطر را كه مضمون تاريخى خالص داشته ، نياورده است » . 97 حجم كتاب مقريزى و منقولات بسيار فراوان وى از منابع ديگر معلوم مىدارد كه اين يك وضع استثنايى است ، زيرا اگر با مؤلّفات ديگر نيز چون كتاب كندى رفتار كرده بود ، كتاب وى دست كم بيست جلد مىشد . بناچار بايد پذيرفت كه در بعضى از بخشهاى كتاب خطط مطالبى از مؤلّفان ديگر نقل شده ، ولى اين مطالب منقول با مهارت و ابتكار به هم پيوسته و از تعداد بسيارى آثار مكتوب استخراج شده كه بعضى از آنها تماما مفقود شده است . به علاوه ، مقريزى معمولا به منابع خود اشاره مىكند ، و بهترين نمونهء اين مدّعا فصل كوتاهى است كه به اهرام مصر اختصاص داده و گرفه تحقيقى مستقل دربارهء آن كرده است . در اين فصل مقريزى ، بجز شاعرانى كه از شعرشان شاهد آورده است . 98 بيش از بيست مؤلّف را نام مىبرد كه از آن جمله به تعدادى از جغرافى شناسان برمىخوريم كه در اين كتاب با آنها آشنا شدهايم ، ولى ضمنا به نام كتابهايى مىرسيم كه به دست ما نرسيده ، چون كتاب اخبار الزّمان مسعودى ، يا كتاب مجهول المؤلّف عجايب البنيان كه تا حدّى با كتاب وصف مصر عبد اللطيف بغدادى معروف رابطه دارد . تعداد منابعى كه مقريزى ياد مىكند حقا خارق العاده است و بىگفت و گو مطالعهء آن به تحقيقى خاص نياز دارد كه بايد در آينده انجام شود و بىاهمّيّت نخواهد بود . و تا چنين تحقيقى انجام شود مىتوان به طور موقّت به طرحى كه گست در مقالهء مفصّل خود دربارهء منابع مقريزى رسم كرده اعتماد كرد . فهرست نام مؤلّفان و مؤلّفاتى كه مقريزى از آنها ياد مىكند ، بيش از پانزده صفحه از مقالهء مذكور را پر كرده است . 99 در فهرست گست تنها در مادهء جغرافيا دست كم به سى مؤلّف برمىخوريم كه دربارهء غالبشان در اين كتاب سخن داشتهايم . و اگر آنها را به ترتيب دورانها تقسيم كنيم ، توانيم گفت كه مقريزى در مسائل مربوط به دوران اوّل مصر اسلامى ، در تاريخ به ابن عبد الحكم و در جغرافيا به مسعودى و در نقشهنگارى به كندى تكيه داشته است . 100 البتّه اين در صورتى است كه بخواهيم فقط نامهاى درجهء اوّل را ياد كنيم . امّا در دوران فاطمى نيز مرشد وى در تاريخ ، ابن زولاق و در آثار قديم ، قضاعى بوده 101 ولى مقريزى حتّى در مسائلى بخصوص مىدانسته چگونه مطالب گرانقدرى فراهم آورد كه در بسيارى از موارد فقط از راه نقل او به ما رسيده است . از مدتها پيش فصلى كه دربارهء گنجينههاى فاطميان نوشته 102 و نيز مطالب وى دربارهء مراسم دربار آنها شهرت بسيار يافته و اينوسترانتسف ، خاور شناس روسى ، تحقيقى در اين باره به قلم آورده است . روايت مقريزى در