ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
383
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
تهمت بىامانتى از كجا آمده است . فقط دو عبارت اوّل سخاوى باقى مىماند كه روشن نيست نظر شخصى اوست يا بر گفتهء شيخ خود تكيه دارد . معمولا وقتى سخاوى از شيخ خود سخن مىكند ، اين حجر عسقلانى ( 1372 - 1449 / 773 - 852 ه . ) ، محدّث و مورّخ بزرگ ، را منظور دارد كه معاصر و دوست مقريزى بوده است . اين نظر كه سخاوى به ابن حجر نسبت مىدهد در مؤلّفات وى نيست ، و او كه بارها از مقريزى ياد كرده همه جا به حرمت و تجليل از او سخن آورده است . 90 روشن است كه مقريزى استفاده از كتاب اوحدى را بيشتر از منابع ديگر نمىداند . يك ملاحظهء زمانى نيز شدّت اتّهام سخاوى را سبك مىكند ، زيرا اوحدى ( 1360 - 1408 / 761 - 811 ه . ) ، كه چيزى دربارهء تأليف وى جز به وسيلهء همين عبارات كوتاه نمىدانيم ، مدتها پيش از مقريزى وفات يافته و طبعا نمىتوانسته كتاب خود را همپاى مؤلّف خطط پيش ببرد . به علاوه ، مىدانيم كه گزارش مصر معاصر بيشتر از يك نيمه كتاب مقريزى را گرفته و معقول نيست كه آن را از اوحدى گرفته باشد . 91 نيز با توجّه به خوى سخاوى بايد نسبت به گفتار وى دربارهء مورّخان ديگر محتاط باشيم . از عباراتى كه آورديم معلوم شد كه حملهء او به مقريزى بسيار سخت است . از بزرگان آن دوران تنها مقريزى به معرض حمله و تحقير سخاوى نبود ، با سيوطى نيز مشاجرهء قلمى داشت كه ضمن آن حملهها و تهمتها مبادله مىشد . 92 نظر سخاوى دربارهء مقريزى تا حدّى از طرف گولدتسيهر 93 و بروكلمان 94 تأييد شده ولى به هر حال نمىتوان كتاب خطط را اختلاس كتاب اوحدى دانست . دانشمند مصرى معاصر ، محمّد عبد اللّه عنان ، 95 دربارهء همهء اين مسائل بدقّت تحقيق كرده و نتيجهء آن مورد قبول همگان است . بىگفت و گو روش مقريزى در استفاده از منابع نياز تحقيقات علمى معاصر را برنمىآورد ، با وجود اين ، نظر گاستون ويت را ، كه بشدّت از روش وى در كتاب خطط انتقاد مىكند ، نمىتوان پذيرفت كه مىنويسد : « هر يك از فصول خطط مخلوطى از منقولات است كه بدون هيچ گونه تنقيح پهلوى هم رديف شده ، و شايد مؤلّف زحمت پاكنويس كردن آن را به خود نداده است » . 96 ويت تعدادى از مؤلّفات مقريزى را كه به خطّ خود مؤلّف به جا مانده با دقّت مطالعه كرده ولى حق ندارد اين نسخهها را كه طرح ابتدايى است و قلم مؤلّف براى اصلاح و پاكنويس آن به كار نرفته ، متن نهايى بپندارد . مىدانيم كه بيشتر مؤلّفات مقريزى كامل نيست ، يعنى مؤلّف آن را به صورت نهايى در نياورده است . بىگفت و گو روش استفادهء مقريزى از منابع تا حدّى موجب خشم ويت شده و ضمن تحليل دقيق رابطهء مقريزى با كندى - مورّخ و جغرافى شناس قديم مصر كه به موقع از او سخن داشتهايم - نظرى دارد كه حقا درخور دقّت است ، گويد : « ولى او دست غارت به كتاب ولاة مصر گشوده ، بيشتر از نصف كتاب را كه