ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

382

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

ولى با دقّت بيشتر دربارهء امانتدارى مقريزى در كار استفاده از منابع با مشكلى بسيار پيچيده برمىخوريم ، زيرا دو كس تهمت سرقت ادبى به او زده‌اند : يكى مورّخى است عرب و تقريبا معاصر مقريزى كه تهمت خود را به صورتى زننده بيان مىكند ، و ديگرى يك خاورشناس اروپايى است و از جملهء بهترين خبرگان مقريزى شناس ؛ بنا بر اين بايد دربارهء اين مطلب اساسى بدقّت مطالعه كنيم . تهمت زن اوّلى سخاوى ، مورّخ مصرى ، است ( 1427 - 1497 / 831 - 902 ه . ) كه ، جز فرهنگنامهء مفصّل سرگذشتها و چند كتاب تاريخى ديگر ، كوششى ابتكارى و به نسبت مفيد در تأليف مدخلى دربارهء فنّ تاريخنويسى اسلامى كرده است . وى در مؤلّفات خود مكرّر به مقريزى اشاره مىكند و علاقه‌مندى ، به تحقير خطّط را مكتوم نداشته و او را به سرقت ادبى متهم مىدارد . در فرهنگنامه سخن را دربارهء مقريزى چنين به سرمىبرد : در شهر خويش بماند و به تاريخ اشتغال ورزيد و در اين زمينه شهره شد ، و تأليفها در اين رشته داشت مانند خطط قاهره كه مفيد است ، امّا وى چركنويس كتاب اوحدى را به دست آورد و بگرفت و مطالب ناچيز بر آن افزود . 87 سخاوى اين اتهام را در كتاب تاريخنويسى مكرّر مىكند و مىگويد : مقريزى خطط قاهره را فراهم آورد كه مفيد است و شيخ ما گفت كه وى چركنويس همسايهء خود ، شهاب احمد بن عبد اللّه بن حسن أوحدى ، را به دست آورد كه قسمتهايى از آن نيز پاكنويس شده بود و بگرفت و چيزها بر آن افزود و به خود نسبت داد . 88 و باز در سرگذشت اوحدى ، در فرهنگنامه ، بار ديگر اتهام را با نكته‌هاى تازه تكرار مىكند و گويد : در قرآن و ادب ماهر بود و مجموعه‌ها فراهم آورد و به تاريخ دل بست و در آن دستى داشت و كتابى بزرگ دربارهء خطط مصر و قاهره نوشت كه در كار آن رنج برد و نكو بود و قسمتى از آن را پاكنويس كرد ، و تقى مقريزى پاكنويس را كامل كرد و بر آن بيفزود و به خود نسبت داد . سرگذشت اوحدى كه در عقود مقريزى آمده مفيد است و در آنجا مقريزى اعتراف كرده كه از چركنويس او در كار خطط فايده برده است . 89 نكتهء اخير كه به فرهنگنامهء مقريزى اشاره دارد ، اتهام سخاوى را بسيار سبك مىكند ، زيرا معلوم مىشود مقريزى دين خويش را نسبت به اوحدى مكتوم نمىداشته و معلوم نيست