فراهم آورده و از آن سخن داشتيم ، و به احتمال قوى متن اصلى از ميان رفته است . بارها گفته‌اند كه ولنى ، جهانگرد معروف ، در قرن هجدهم در گزارش سفر خود به مصر و سوريه ( 1787 ) به متن اصلى مراجعه كرده ولى تحليل هارتمان نشان داد كه جهانگرد مذكور نيز متن مختصر را به دسترس داشته است . 32 سابقا در ضمن سخن از مصر قرن چهاردهم به يكى از معاصران خليل ظاهرى اشاره كرديم كه باقيماندهء يكى از خاندانهاى قبطى بود كه در آن روزگار حكّام مصر در امور دولتى به كارشان مىگرفتند . 33 نام وى شيخ ابو البقاء بن جيعان بود . 34 مشابهت اسمى ميان وى و همنام سابقش ، كه او نيز از عمّال ديوان بوده ، خلطى پديده آورده است . 35 ابو البقاى مورد نظر ما عنوان « مستوفى ديوان سپاه » داشت 36 و تقريبا رئيس دبيران ادار ، سپاه بود ، و محتملا كتاب خود را به اين منظور تأليف كرد كه راهنماى عمّال ادارهء مذكور باشد . كتاب بسيار خشك و بىروح است امّا بىفايده نيست و عنوان التحفة السّنيّه بأسماء البلاد المصريّة دارد . مؤلّف در مقدّمه گويد : « اين كتابى است كه در آن ولايتهاى مصر را با خراج و مساحت هر ولايت آورده‌ام . نخست از ولايت به اختصار ياد كرده‌ام و خراج آن را چنان كه به روزگار اشرف شعبان بوده وانموده‌ام و اگر خراج ولايتى تغيير يافته ، خراج كنونى را نيز ياد كرده‌ام » . 37 چنان كه مىبينيم مؤلّف اعتراف دارد كه مطالب وى مربوط به دوران سلطان شعبان است . به طورى كه سابقا گفتيم منبع اساسى اين گونه مطالب تقويم البلدان المصريّة فى الأعمال السلطانيّة است كه به سال 1375 / 777 ه . در ديوان سلطانى تأليف شده است . ترجمهء كتاب ابن جيعان به تركى ، اهمّيّت عملى آن را در ادارهء امور مصر نشان مىدهد . 38 ابن جيعان كتابى ديگر در زمينهء جغرافيا دارد كه در نظر ما بسيار مهم است . به سال 1477 / 882 ه . سلطان قايتباى ، يك سفر ناگهانى به شام كرد و هدف اين سفر حتّى از همراهانش نهان ماند ، ولى ظاهرا مقصود آن بود كه مطمئن شود در صورت حملهء تركان عثمانى استحكامات شام در مرز آسياى صغير در مقابل آنها مقاومت تواند كرد . 39 از جملهء همراهان وى ابن جيعان بود كه گزارش سفر را در كتابى كوچك با عنوان القول المستظرف فى سفر مولانا الأشرف به جا نهاد كه لانتسونه ، خاورشناس ايتاليايى ، به سال 1878 آن را به چاپ سنگى رسانيده و دو نشر آن را به انگليسى ترجمه كرده است ( 1922 ) . ناشر اشتباها تأليف كتاب را به نسخه بردار كتاب نسبت داده است ، 40 يعنى ابراهيم طيّى . 41 ابن جيعان خويشتن را جزو همراهان سلطان نام مىبرد و مىگويد : « ميان آنان بنده ابو البقا نيز بود » . 42 مؤيّد شركت ابن جيعان در سفر آنكه ابن اياس نيز اين مطلب را ياد كرده و افزوده كه قايتباى كار سفر را محرمانه نگاه داشت . 43 امتياز اساسى كتاب ابن جيعان در سادگى و اطّلاعات عينى آن است . ظاهرا قسمت