بسيارى ديگر از دانشوران در اين سخن متّفق است كه لئوى آفريقايى همهء چيزهايى را كه توصيف كرده نديده و غالبا شاهد عينى حكايات خويش نبوده است ، 115 با اين همهء ، بايد پذيرفت كه وى « آخرين جغرافى شناس معروف اين منطقه است » . 116 البتّه در زمينهء جغرافيا به عدّهء زيادى مؤلّف مغربى برمىخوريم ، ولى مؤلّفات آنها از نقاط معينى سخن دارد و مؤلّفات جامع از نوع كتاب لئوى آفريقايى ديگر به وجود نيامد . نمىتوان گفت كه آفريقاى شمالى به قرن شانزدهم از لحاظ تأليفات فقير بود ، ولى به هر حال سطح آن از متوسّط بالاتر نبود . در اين مورد نمونه‌اى را يادآورى مىكنيم كه معلوم مىدارد روش ادريسى در زمينهء نقشه كشى دست كم براى كارهاى عملى همچنان زنده و معمول بوده است . تا قرن دهم نقشه‌هاى رايج همان بود كه منطقه‌ها را به ترتيب اقليمها تقسيم مىكرد . پس از آن نقشه‌هاى دريايى پديد آمد كه احيانا خطهاى عرض و طول بر آن نمايان مىشد و از نفوذ غرب ، بلكه تقليد صرف از آن ، حكايت داشت . در واقع اين گونه نقشه‌ها براى عربان بىسابقه بود 117 و جالب است كه براى نخستين بار در حوضهء مديترانه و بعضى از مناطق درياى سياه به وجود آمده ، يعنى در منطقه‌اى كه نمونه‌هاى اوّلى آن پديد آمده بود ؛ در صورتى كه مطلقا در اقطار ساحلى ديگر كه عربان بدان راه يافته‌اند ، همچون سواحل اقيانوس هند و درياى سرخ و خليج فارس ، به اين گونه نقشه‌ها برنمىخوريم . البتّه در اين سواحل نيز ، چنان كه خواهيم ديد ، در اين دوران پاره‌اى از نوشته‌هاى جغرافيايى يعنى رشتهء جغرافياى دريانوردى رونق گرفت . قديمترين نقشهء دريايى كه از آن خبر داريم در كتابخانهء آمبروزيان در ميلان موجود است 118 و مجموعه‌اى شامل سه ورقه نقشهء مديترانه است 119 و از سياق نوشته مغربى توان گفت كه در قسمت غربى شمال افريقا و شايد سبته يا بجايه كه دريانوردان اقوام مختلف آنجا بوده‌اند به وجود آمده است . بر نقشه هيچ گونه مطلبى نيست كه از تاريخ تهيهء آن حكايت كند ، ولى محتملا مربوط به قرن چهاردهم / پنجم ه . است . ابعاد نقشه به ميل تعيين شده و اين قرينه‌اى ديگر است كه با كارهاى عربى تفاوت دارد و اصل آن ايتاليايى است . بقاى نامهاى عربى در نقشه‌هاى مغربى نشانى از شدت مقاومت نفوذ عربى است . 120 ظاهرا اين نقشه از روى يك نقشهء عربى گرفته شده و خطاهاى آن مربوط به طبيعت خطّ عربى است . بنا بر اين توان گفت كه نقشه ، از لحاظ طرح و رسم سواحل ، وابسته به نمونهء ايتاليايى است ، ولى در قسمت ساحل افريقا و جنوب و شرق اسپانيا نامهاى آن نشان استقلال دارد . 121 اين نقشه تنها نمونه‌اى نيست كه از نقشه كشى عربان در سواحل درياى مديترانه به جا مانده است . از آغاز نيمهء قرن شانزدهم نام خاندان شرفى سفاقسى به تونس شهره بود كه طى دو نسل