و جنى الدّوح المثمر فشرده و مختصر كرد . 60 اما بعضى از متون انشايى كه در اين كتاب آورده از آنچه در كتاب بزرگ آمده مفصّلتر است . دايرة المعارف قلقشندى بر هر دو كتاب عمرى تكيهء كامل دارد ، اما از آن برتر است زيرا دقيقتر تنظيم شده و نيز براى استفادهء دبيران ديوان يعنى عمال ديوان انشاء به وجود آمده است . مؤلّف در اين كتاب همهء معارفى را كه دبير نمونه بدان احتياج دارد ، از راهنماييهاى فنى دربارهء مركب و قلم و كاغذ و خط تا اطلاعات وسيع در زمينهء جغرافيا و تاريخ و ادب و بلاغت ، آورده است و نيز گزارشى از نواحى مصر و شام و همهء دولتهايى كه با مصر رابطه داشته‌اند - با توجّه خاص به سازمان سياسى و ادارى و ترتيب معاملات مردم آن - فراهم كرده است و نيز اساس كار ديوانها را شرح مىدهد و چند جزء كتاب را به نمونهء مكاتبات سياسى و فرمان تعيين نمايندگان رسمى و مدارك رسمى دولت از هر نوع اختصاص داده است . قلقشندى به ذكر شكل نامه‌ها بس نكرده ، بلكه قسمتى از مدارك واقعى را كه در بايگانى وجود داشته نقل كرده و به همين جهت كتاب وى منبع اساسى تاريخ و اداره و زندگى اجتماعى جهان اسلام و مناطق پيوسته به آن در اوايل قرن پانزدهم به شمار است . 61 كتاب قلقشندى از لحاظ فصل بندى به ده قسمت بزرگ در قالب مقالات نابرابر منقسم مىشود و تقسيم جلدهاى كتاب هماهنگ نيست . در مقدّمه ، تحليلى دقيق از حرفهء دبيرى و فضيلت آن در اجتماع انسانى آمده است . در مقالهء اوّل ( جلد اوّل تا سوّم ) مؤلّف از چيزهايى كه دبير محتاج دانستن آن است ، يعنى از اطّلاعات مربوط به خط ، لغت ، نحو ، بلاغت ، و علوم مختلفى كه فايدهء عملى از آن تواند گرفت ، بحث مىكند . مقالهء دوّم ( جلد سوّم تا پنجم ) از جغرافيا و تاريخ سخن مىكند و از نظر ما اهمّيّت ويژه دارد . مقالهء سوّم ( جلد پنجم و ششم ) از مسائل كلى مربوط به مكاتبات و فرمانها و جنبهء صورى كاغذ و خط و هم از نامها ، كنيه‌ها ، لقبها ، و ترتيب نوشتن آن با عبارات مختلف سخن دارد . مقالهء چهارم ( جلد ششم تا نهم ) از انواع مكاتبات و اصطلاحات آن بحث دارد و بسيارى از مدارك رسمى را نقل مىكند ، و اين گونه مدارك در اين جلد و جلدهاى ديگر از موادّ اساسى و مهمّ كتاب است . مقالهء پنجم ( جلد نهم تا دوازدهم ) پاره‌اى معلومات نظرى و نمونه‌هايى از فرمانها و پيمان نامه‌ها و سفارتنامه‌ها و ترتيب تسليم آن دارد كه بسيار مهم است ، زيرا سازمان ادارى دوران مماليك را روشن مىكند . نمونه‌هايى كه در اين مقاله آورده خيلى فراوان است . بقيهء مقالات به قياس مقالات سابق كوتاه است . مقالهء ششم ( جلد سيزدهم ) نمونه‌هايى از مكاتبات استثنايى دارد . مقالهء هفتم ( همان جلد ) اسناد مربوط به تيول‌ها را تحليل مىكند . مقالهء هشتم ( همان جلد ) از سوگند و اقسام مختلف آن سخن دارد و مقالهء نهم ( جلد سيزدهم و چهاردهم ) از پيمانهاى