بهترين نمودار اين موضوع بود . 36 مقالهء دويك ( 1882 / 1300 ه . ) ، عالم كارشناس در جغرافياى شرق افريقا ، نيز اثرى روشن و سودمند است . وى از سى و شش مؤلّف نام مىبرد ، شمّه‌اى دربارهء آنها مىگويد ، و چند نمونه از نخستين مؤلّفات جغرافيايى را نقل مىكند . اين مقاله كه مىتوان آن را مقدمه‌اى كلى براى اين موضوع به حساب آورد ، هنوز هم از اهميت نيفتاده است . در دههء آخر قرن پيش ، به مناسبت چاپ كتابخانهء جغرافيدانان عرب چند مقالهء مفيد دربارهء نخستين نوشته‌هاى جغرافيايى منتشر شد كه از آن جمله بايد از مقاله نللينو ( 1894 / 1312 ه . ) و شوارتز ( 1897 / 1315 ه . ) 37 به عنوان دو مقالهء ممتاز ياد كنيم . در مقدّمهء مقاله نللينو جغرافيدان مشهور ايتاليا ، گيدوكورا ، از لزوم ترجمهء مؤلّفات اين مجموعه سخن گفته و اظهار اميدوارى كرده بود كه روزى اين آرزو محقق شود . در واقع اجراى اين كار فقط در دوران اخير آغاز شده است . پس از آن نللينو خلاصه‌اى رسا از همهء قسمتهاى مجموعه با سرگذشت مؤلّفان و فهرست كامل مراجع به دست مىدهد . شوارتز نيز دربارهء پاره‌اى ملاحظات كلّى در مورد مؤلّفان مجموعه سخن دارد و دربارهء ابن خرداذبه و مقدسى بتفصيل و بيشتر از اصطخرى سخن مىگويد . در نيم قرن اخير افزايش مطالب و تكامل علم چنان سريع بوده كه همه مختصر نامه‌هاى قرن نوزدهم / 1216 - 1318 ه . حتّى اگر به وسيلهء دانشوران بزرگ هم به قلم آمده باشد نارسا به نظر مىرسد ، و فقط قدمى در راه تحقيق موضوع به شمار است . و بجز اين تنها قسمتهاى معيّنى از آن در خورد توجّه است ، تا آنجا كه بهتر است شخص محقّق كار خود را از مؤلّفاتى كه در دهه‌هاى سوم و چهارم اين قرن پديد آمده و مطالب دورانهاى اخير را به حساب آورده آغاز كند . تعداد اين مختصر نامه‌ها بسيار است و گاه به صورتى جالب همديگر را كامل مىكند . كارادو وو ، خاورشناس و رياضيدان فرانسوى ، در جلد دوم كتاب پنج جلدى و بسيار معروف متفكران اسلام ( 1921 / 1340 ه . ) يكصد صفحه را به جغرافى شناسان و جهانگردان مسلمان اختصاص مىدهد . 38 البته منظور او فراهم آوردن فهرستى مفصل از نامها يا بحث از همهء منابع نبوده ، و به همين جهت در حدود پنجاه تن برجسته را برگزيده و از شرح حال و روش علمى آنها سخن آورده است . امتياز بزرگ وى اين است كه علوم دقيق مسلمانان را به خوبى مىشناسد ، از اين رو به جغرافياى نجومى توجّه خاص دارد و گلچين منابع اسلامى را هنرمندانه به كار مىبرد و ، با وجود پاره‌اى اشتباهات در آنها ، ماهرانه عرضه مىكند . مقالهء كرامرس ، دانشور هلندى ، كه به عنوان « جغرافيا و بازرگانى » در مجموعهء ميراث اسلام چاپ آكسفرد ( 1931 / 1350 ه . ) منتشر شده 39 حاجت به تازه بودن ندارد . وى از بهترين مطّلعان جغرافياى تاريخى است و مدتها به تحقيق در منابع عربى اشتغال داشته و طرحى كامل از نقش جغرافيا در تكامل فرهنگى تمدّن عربى و رابطهء آن با توسعهء اقتصادى قلمرو خلافت فراهم