تحقيقات خاص 14 و چاپ بعضى از فصول آنها كه از ميان نرفته بود 15 شناخته شد . در اين فصول همراه مطالب تاريخى ، مقدارى نه چندان كم ، مايه‌هاى جغرافيايى هست و اسلوب آن نشان رغبت مؤلّف به نوشته‌هاى هنرى است . از جمله توصيف سيسيل است كه موريتز از يكى از تأليفات تاريخى وى - كه بدان اشاره كرديم 16 - از نسخه‌اى كه قسمتى از آن به خط مؤلّف نوشته شده درآورده است . فعاليّت جغرافيايى ابن سعيد بيشتر با روش ادريسى ارتباط دارد و اين نكته از عنوان اثر وى كه كتاب جغرافيا فى الأقاليم السبعة است روشن مىشود و گويى مكتب متّبع مؤلّف را مشخّص مىكند . ضمنا بايد بگوييم كه اشكال مربوط به رونويسها و تلخيصهاى كتاب بتمامى حل نشده 17 و تحقيق بار تولد كه در دههء آخر قرن پيش انجام شد تنها مطالعه‌اى است كه پيرامون اين موضوع صورت گرفته و انعكاسى از توجّه به محتويات كتاب است ، ولى تا به روزگار ما كتاب چاپ نشده و مطالعهء دقيق آن آسان نيست . آشنايى ما با اين كتاب از قسمتى است كه به آغاز قرن چهاردهم / هشتم ه . مربوط مىشود و نسخهء خطى آن در مؤسسهء مطالعات شرقى وابسته به فرهنگستان علوم شوروى موجود است . 18 بعضى از محقّقان به استناد يكى از نسخه‌ها پنداشته‌اند كه كتاب تأليف احمد بن ياقوت حموى ، پسر ياقوت معروف ، است ، 19 ولى اين مخالف واقع است ، زيرا اگر تأليف اين قطعه چنان كه در نسخه آمده ميان سال 1231 - 1232 / 721 - 723 ه . انجام گرفته باشد ، چنين نتيجه مىدهد كه عمر پسر ياقوت در آن موقع كمتر از نود و هفت سال نبوده است . 20 قسمتى ديگر از اين كتاب عنوان كتاب بسط الأرض فى طولها و العرض دارد و جالب آنكه نسخه‌اى از آن كه ابو الفدا به كار برده و ملاحظات خويش را بر حاشيهء آن نوشته در پاريس موجود است . 21 با وجود ابهامى كه در مورد نسخه‌هاى كتاب هست مىتوان گفت كه جغرافياى ابن سعيد در مطالب اساسى و فصل بندى كاملا بر ادريسى تكيه دارد ، زيرا اقليمها را به هفت تقسيم مىكند كه هر كدام به نوبهء خود به ده قسمت تقسيم مىشود ، ولى به طورى كه هونيگمان متوجّه شده 22 « اين قسمت هيچ نشانى از مكتب بطلميوس ندارد » زيرا مفهوم « اقليم » بر مبناى انديشهء نجومى بتدريج از ميان رفته است . چيزى كه ابن سعيد از ادريسى بيشتر دارد اين است كه عرض و طول همهء نقاط مسكون را چنان دقيق معيّن كرده كه به كمك آن مىتوان يك نقشهء جغرافيايى به نسبت كامل رسم كرد . گر چه كتاب جنبهء روايتى دارد ، ولى بايد بگوييم كه تأليفى پرمايه است و اطّلاعاتى كه از اروپاى غربى و بخصوص فرانسه و مجارستان مىدهد ، خالى از تازگى نيست و نيز گزارش آن از آسياى صغير و منطقهء قسطمونى كه در آن موقع مركز تركمن بوده جالب است . ابن سعيد اطّلاعاتى از صقلابيان غربى سواحل بالتيك به ما مىدهد . بار تولد دربارهء اطّلاعات وى از