ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
262
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
چاپ مذكور هنوز هم از منابع مهمّ كسانى است كه به مطالعات عربى اشتغال دارند ، و تجديد چاپ متن در قاهره به سال 1906 / 1323 - 1324 ه . چيز تازهاى نداشت . 12 مصحّح كار خود را نسبت به چاپ و وستنفلد برتر مىشمرد 13 ولى در واقع فقط همان را تكرار كرد . البته گاهى در اين چاپ تازه قرائتهاى بهترى هست ، ولى اين تصادف صرف است . 14 و جالب آنكه چاپ قاهره دو جلد اضافه دارد ، با عنوان منجم العمران فى المستدرك على معجم البلدان 15 كه مصحّح ، يعنى امين خانجى معروف ، چيزهايى بر معجم البلدان افزوده است . گاهى اين اضافات توضيحاتى دربارهء مطالب ياقوت است و مصحّح اطّلاعات بعدى را بدان افزوده است ، ولى غالبا از بلاد و شهرهاى تازهء اروپا و امريكا و استراليا گفت و گو دارد و اين گونه اضافات كه از نظر علمى ارزش ندارد نشانى جالب از استمرار نمونهء فرهنگهاى جغرافياى قديم در محافل روشنفكر اسلام تا آغاز قرن بيستم است . كار و وستنفلد سنگ اساسى مطالعه در شخصيّت ياقوت و مطالب كتاب او بود . شايد دربارهء هيچ يك از جغرافى شناسان عرب به اندازهء ياقوت تحقيق نشده باشد . مصحّح ، خود نيز در مقالات مستقل كوشيده تا سرگذشت و مخصوصا سفرهاى او را روشن كند . بمرور زمان دربارهء منابع او و مخصوصا منابع اطّلاعات تاريخى و جغرافيايى كتاب 16 و مشخّصات مؤلّفانى كه از آنها نقل كرده 17 تحقيقاتى انجام گرفت . در نتيجهء چاپ متن كامل كتاب ، بسيارى از منابع آن كه تا مدّتها بعد به طور مستقل به دسترس نبود ، همچون مؤلفات ابن كلبى ، ابن فضلان ، ابو دلف ، ابن بطلان ، و مؤلّفان ديگر ، شناخته شد و عجب نيست اگر در همين كتاب خودمان به نام ياقوت بيشتر از هر جغرافى شناس ديگر به عنوان منبعى دربارهء مؤلّفان سابق برمىخوريم . دربارهء مطالب جغرافيايى ياقوت در مورد يك دوران يا يك ناحيه مطالعات مختلف شده است . از كوشش باربيه دو منار دربارهء فراهم آوردن و منظّم كردن مطالب مربوط به ايران خبر داريم . مطالعهاى دربارهء انعكاس جنگهاى صليبى در كتاب ياقوت شده و نيز يك فهرست منظّم از موضوعات ادبى و عاميانه ( فولكلور ) و نژاد شناسى ياقوت با ذكر مراجعى كه از آن مايه گرفته وجود دارد . به سال 1890 مدنيكوف ضمن كنفرانسى كه تاكنون چاپ نشده 18 تحليلى كلّى از فرهنگنامه به عمل آورد و توضيح داد كه ياقوت از منابع خويش چگونه استفاده مىكرده و در كار انتقاد آنچه روشى داشته است . همچنين بايد گفت كه هنوز هم نظريّات روزن در اين زمينه بكلّى بىاعتبار نشده است . از اين نكات معلوم مىشود كه زمينه براى يك مطالعهء اساسى دربارهء ياقوت فراهم شده و شايستهء آن نيز هست . از نظر ما اهمّيّت زندگى ياقوت كمتر از كتاب او نيست و نمونهاى از وسعت فكر و نبوغ كسانى است كه با مؤلّفات خود بناى عظيم تمدّن عربى و اسلامى را بنياد كردهاند .