دو باب دورنمايى عمومى از جهان بر طبق نظر جغرافى شناسان رسم مىكند و از بعضى از اقوام ساكن اقليمهاى مختلف اطّلاعاتى مىدهد . فصل شانزدهم با مختصرى از جغرافياى طبيعى آغاز مىشود و به دنبال آن از تقسيم جهان به هفت اقليم سخن مىرود و در اين زمينه عوفى كم و بيش با مسعودى ، از جغرافى شناسان سابق ، و با قزوينى و دمشقى ، از متأخّران ، اتّفاق نظر دارد . پس از آن از چين و پايتخت قديم و هنر و تمدّن آن گفت و گوست و بعضى از مطالب آن با روايت ابو دلف هماهنگ است ، و رواياتى كه به دنبال آن از قبايل ترك اواسط آسيا و شمال شرق اروپا نقل شده اهمّيّت بسيار دارد . فصل هفدهم با جغرافياى تاريخى روم يعنى دولت بيزانس آغاز مىشود و از سازمان سپاهى و ادارهء شهرى و رسوم دينى آن و هم از دانش يونانى در آسياى صغير سخن مىرود . وصف جزيرة العرب كه بعد از آن هست حكايتهايى از تمدّن عربان پيش از اسلام و زندگى بدويشان همراه دارد . روايت او دربارهء هند ملاحظاتى كوتاه از رواج جادو و تنوع فوق العادهء اقوام و اديان در آن سرزمين است . و به دنبال آن قسمتى دربارهء سپاه و اخلاق و عاداتشان هست . اين فصل با روايتى مفصّل از جزاير درياى قزوين و منطقهء بلغار مجاور آن و قبايل ديگر و ريگهاى روان و شهر زنان خاتمه مىيابد . چنان كه از اين فهرست‌گونه مىبينيم در قسمت جغرافيايى مطالب واقعى همراه با تفصيلات داستانى آمده است . كتاب روى هم رفته نمونه‌اى خوب از يك كتاب ادبى است ، ولى تا حدّى به سوى عجايب مىگرايد . مجموع روايات درست كتاب بخصوص آنچه مربوط به تاريخ قديم اقوام اتّحاد شوروى است كم نيست . بايد به ياد داشته باشيم كه عوفى - چنان كه براى نخستين بار بار تولد بيان داشته - تنها مؤلّف مسلمان است كه ضمن سخن از مسيحى شدن روسها نام امير ولاديمير را ياد مىكند ، 112 ماركوآرت نيز اهمّيّت بىنظير روايات عوفى را دربارهء قبايل بلغار و يورا و ساكنان شمال اروپا نشان داده است . 113 مطالب وى از قبايل شرق آسيا و قبايل ترك بىاهمّيّت نيست و به گفتهء بار تولد : او نخستين نويسندهء فارسى است كه از اويغور نام مىبرد ، 114 حتى دربارهء شرق دور نيز نكاتى دارد كه بىاهمّيّت نيست . شفر انظار را به قصّهء او ، دربارهء علويانى كه از ستم امويان به چين گريخته و آنجا را وطن خود كرده و حلقهء وصل ميان چين و بلاد اسلام شده‌اند ، جلب كرده است . 115 تنوع مطالب عوفى دليل منابع بىشمارى است كه از آنها استفاده كرده است . محمّد نظام الدّين 116 با مهارت بسيار از چهل و چند منبع ، كه اثبات آن به طور قطع ميسّر بوده ، سخن آورده است . براى داشتن انديشه‌اى از مطالب جغرافيايى آن ، تحقيقات و مطالعات جدا لازم است . در قسمتهاى عمومى كتاب نفوذ مؤلّفات جاحظ 117 و بيرونى 118 را مىتوان ديد . منابع تاريخى كه مطالب خود را از آن گرفته بسيار فراوان است 119 ولى در فصول جغرافيايى