در بعضى از نسخه‌هاى كتاب طوسى ، بخصوص در نسخهء گوتا ، شش نقشه وجود دارد كه از درياى قزوين ، مديترانه ، ولايتهاى جبال ، سند ، خليج فارس ، و بلاد عرب است . 92 شايد از مطالعهء آن فرض توان كرد كه با اطلس اسلام رابطه‌اى دارد . دورن به هنگام انتشار نقشهء درياى قزوين پنداشته كه ترسيم آن طبق روش اصطخرى است ، 93 ولى بهترين خبرهء نقشه‌هاى عرب ، يعنى كنراد ميلر كه همهء اين نقشه‌ها را از روى نسخهء گوتا در اطلس خويش آورده ، 94 عقيده دارد كه « نقشه‌هاى طوسى در نوع خود منحصر به فرد و فوق العاده است . » 95 در واقع فقط در تقسيم نقشهء ولايت جبال و درياى قزوين دقّت و توجّهى به كار رفته و بقيه غالبا مسودّه‌ها و طرحهاى مقدّماتى است . كتاب ديگرى به زبان فارسى دربارهء جغرافياى عمومى هست كه ما را نزديك به دوران مغول مىرساند و آن جهان نامهء محمّد بن نجيب بكران است كه براى سلطان محمد خوارزمشاه ( 1200 - 1220 / 596 - 617 ه . ) تأليف كرده 96 و دو نسخهء خطى از آن هست كه يكى جزو مجموعهء معروف متعلّق به تومانسكى است كه نسخهء مجهول المؤلّف حدود العالم نيز با آن است . نسخهء جهان نامهء اين مجموعه تاريخ 1265 / 663 ه . دارد 97 يعنى بتقريب پنجاه سال پس از تأليف كتاب استنساخ شده است . نخستين بار خود تومانسكى كتاب را با چاپ قطعاتى از آن معرفى كرد . پس از آن ، بار تولد با استفاده از نسخهء پاريس بر اين قطعات افزود . 98 كتاب يك جغرافياى معمولى جهان است و تا حدّى مختصر ؛ كه گويا هدف آن توضيح يك نقشهء جغرافيا بوده كه نسخهء آن به جا نمانده است . 99 ولى بعضى از مطالب آن دربارهء آسياى ميانه تا حدّى مهم است و بار تولد نيز بموقع يادآورى كرد كه دربارهء جغرافياى ما وراء النهر و تاريخ قراختاييان اطّلاعاتى گرانقدر دارد . 100 در سالهاى اخير نيز قطعاتى از آن جزو مطالب مربوط به تاريخ تركمن آمده است . 101 كتاب محمّد بكران اگر چه از لحاظ تاريخ تكامل نوشته‌هاى جغرافيايى اهمّيّت بخصوص ندارد ، اما به هر حال در قلمرو نوشته‌هاى جغرافيايى فارسى بىاثر نبوده و حافظ ابرو به قرن پانزدهم به آن مراجعه كرده 102 و در آخر همان قرن سعيد گرگانى خلاصه‌اى از آن را ضمن كتاب مسالك و ممالك خويش آورده است . 103 گويا جوامع الحكايات و لوامع الرّوايات محمّد عوفى ، كه هدف آن جغرافيا نبود ، از لحاظ مطالب جغرافيايى مهمترين كتاب فارسى دوران پيش از مغول به شمار است . 104 وقت تأليف كتاب به ثلث آخر قرن سيزدهم باز مىگردد . اصل عوفى از بخارا بود و مىباليد كه جدّ بزرگ وى ، عبد الرّحمن عوف ، صحابى و الا مقام بوده است . 105 ولى شهرت و مقام عوفى بر اين بنياد است كه در زبان فارسى مؤلّف بزرگى بوده است . كتاب ديگر او به زبان فارسى به نام لباب الألباب كه از تاريخ ادب سخن دارد ، شهرت بسيار يافته است . عوفى دوران كودكى را به