بسيار كرد و سالهاى دراز مقيم مكّه بود ، تا آنجا كه لقب « جار اللّه » گرفت . ابن بطوطه قبر او را به گرگانيه ديده است . 16 وى از لحاظ فكرى نمونه‌اى جالب و كم نظير است . نسب غير عرب دارد ، اما در قلمرو تمدّن عربى يك مؤلّف پر كار بوده است و پيوسته در مقدّمهء كتابهاى خويش ارزش زبان عربى را به عنوان زبان اين تمدّن تأييد مىكند . تأليف جغرافيايى او با سفرهايش ارتباطى ندارد ، بلكه مربوط به مطالعات اوست و عنوان كتاب الجبال و الأماكن و المياه دارد و بتقريب يك فرهنگ جغرافيايى همانند فرهنگ بكرى است . گر چه زمخشرى از فرهنگ اخير بىخبر بوده اما منابعشان يكى است ؛ يعنى فرهنگهاى لغت شناسان قرن نهم / سوم ه . كه اماكن جغرافيايى آمده در اشعار و نثر عربى قديم را معنى مىكرده است . فرق اساسى ميان بكرى و زمخشرى اين است كه اوّلى غالبا به قلمرو ادب و لغت توجّه دارد ، در صورتى كه دوّمى متوجّه تفسير بوده و بيش از هر چيز به ضبط اعلام جغرافيايى آمده در سيرت پيمبر و قرآن و حديث پرداخته است . سفر جزيرة العرب وى در اشتغال به اين كار اثر فراوان داشت ، بلكه انديشهء تأليف كتابى از اين گونه در آنجا براى وى پيدا شد و شريف مكّه نيز كه دوستدار كتاب بود و حجاز را نيك مىشناخت و بيشتر نقاط مهمّ آن را ديده بود وى را به اين كار ترغيب كرد . 17 بدين جهت مطالب زمخشرى دربارهء كوهها و درّه‌ها و آبهاى حجاز مفصّلتر از جاهاى ديگر است و مؤلّف در غالب موارد به روايت امير مذكور استناد مىكند . 18 اين قضيّه بر همهء كتاب اثر نهاده و همهء اعلام جغرافيايى جزيرة العرب ياد شده ، ولى مواضع فلسطين ، شام ، عراق ، و مصر كمتر و از ايران و ما وراء النهر استثنايى است و از اندلس و هند يادى نمىشود . بجز مواردى كه گفتيم منابع زمخشرى همه مكتوب يعنى مؤلّفات لغت شناسانى بوده كه پيش از او در اين باب سخن داشته‌اند . 19 ارزش كتاب زمخشرى از نظر ما محدود است ، و هيچ گونه مطلبى دربارهء مناطق نزديك وطن وى ، خوارزم و آسياى ميانه ، ندارد زيرا در واقع به ناحيهء ديگر توجّه داشته است . در مقايسه با بكرى مطالب او مختصرتر است و گاه و بىگاه قرائت بهترى از نامها دارد . ياقوت كتاب وى را ديده و از آن ستايش كرده 20 ولى جالب است كه آن را جزو مؤلّفات مربوط به جزيرة العرب نياورده و كمتر از آن نقل مىكند . 21 از اين رو عجب نيست اگر در منابع علمى نو كمتر به آن برمىخوريم ، در صورتى كه چاپ نسبتا خوبى از آن هست كه به سال 1856 به وسيلهء سالوردا ده گراوه ، شاگرد جوينبول صورت گرفته ، 22 ناشر مطالب كتاب را با دقّت تحليل كرده و به نظر وى كتاب زمخشرى كامل نشده و مؤلّف آن را در قالب نهايى نريخته است . 23 خوشبختانه همهء هموطنان زمخشرى چون او به وطن خود كم توجّه نبوده‌اند ، و معاصر