فصل 11 جغرافى شناسان قرن دوازدهم / ششم ه . در مشرق اگر به قرن دوازدهم / ششم ه . در شرق جهان اسلام به مؤلّف جغرافيايى معتبرى برنمىخوريم نبايد پنداشت كه مؤلّفات جغرافيايى كم بود يا همه از يك نوع بود ، زيرا مانند سابق همه نمونه‌هاى اساسى - از جغرافياى نجومى كه گاه با توصيفى آميخته بود تا فرهنگهاى جغرافيايى بر اساس لغت يا انساب ، و بالأخره سفرنامه‌ها - وجود داشت . بجز زبان عربى كه رسوم قرون سابق در آن استمرار داشت ، در زبان فارسى نيز نوشته‌هاى جغرافيايى رشد يافت و در اين زمينه آثارى اصيل و بديع پديد آمد . در يك محيط عربى خالص آن روزگار پديده‌اى جالب را توانيم ديد كه با يك تمدّن مستقل ارتباط دارد و مركز آن خوارزم و عرصهء آن همهء بلاد ما وراء النهر است . آثار شروع اين پديده را از قرن دهم يعنى پيش از دوران بيرونى مىتوان يافت و نهايت آن حملهء مغول است ، يعنى بتقريب موقعى كه ياقوت از كتابخانه‌هاى مرو مطالب علمى فراوان براى دو فرهنگنامهء معروف خويش فراهم مىكرد . نام بيشتر مؤلّفان و كتابهاى قرن دوازدهم / ششم ه . كه از آنها نام مىبريم با خوارزم و بلاد ما وراء النهر ارتباط دارد . ضمن سخن از ترجمهء فارسى كتاب ابن حوقل ديديم كه چگونه در نيمهء اين قرن تمايلى براى ارتباط جغرافياى توصيفى با جغرافياى رياضى پديد آمده بود . اكنون مىتوانيم ببينيم كه در كتابى از يكى از مردم خيوه به نام خرقى 1 به خلاف آن براى نزديك كردن جغرافياى رياضى به جغرافياى توصيفى كوشش شده است . اطّلاعات ما از مؤلّف كم است و حتى اسم وى مورد اختلاف است . 2 كلمهء منسوب نشان مىدهد كه به محلهء كوچكى از توابع مرو تعلق داشته . وى مقرّب دربار شاهان خوارزم و محتملا منجّم دربار بوده ، همهء زندگى خويش را به خيوه گذرانيده 3 و ظاهرا