فراوان يافت و دانشوران مختلف و از جمله سيرافى معروف ( متوفّى حدود سال 979 / 368 ه . ) به روايت آن پرداختند . 30 سيرافى كتابى مستقل نيز دربارهء جزيرة العرب ، به عنوان كتاب جزيرة العرب داشت . 31 از كتاب اعرابى گلچينهايى در فرهنگنامه‌هاى جغرافيايى بكرى و ياقوت آمده ، و تحليل دقيقى كه به وسيلهء الزرايتماير انجام شده نشان مىدهد كه تأليف اعرابى شامل مطالبى بيرون از حدود عنوان آن بوده است ، 32 و به ذكر كوههاى واقع ميان مكّه و مدينه ، كه موضوع بحث وى بوده ، بس نكرده بلكه آبها و گياهان آنجا را نيز ياد كرده است . « 1 » در نوشته‌هاى عربى تكرار نام رسائل معمول است ، به طورى كه دشوار مىتوان گفت كه با كتابى مستقل سر و كار داريم يا با روايتى تازه از يك كتاب قديمى . كتاب يكى از معاصران دينورى ، ابن لغذهء اصفهانى ، پيش از سال 895 / 282 ه . 33 به عنوان كتاب مياه و جبال و بلاد جزيرة العرب داراى اهميت نسبى است و چنان كه انتظار توان داشت اطّلاعات جغرافيايى آن ، به طورى كه از توصيف نسخهء خطّى موجود و منحصر به فرد معلوم مىشود ، 34 با شواهدى از شعر قديم همراه است . اين يكنواختى آثار جغرافيايى لغت شناسان ، كه تنها به جزيرة العرب نظر داشت ، از نيمهء دوم قرن نهم / سوم ه . تغيير مىكند و مطالب آن شامل شهرها و نواحى ديگر نيز مىشود و نخستين نمونه ، چنان كه ديديم ، ابن كلبى بود . عنوانها نيز تغيير يافت و بتدريج نمونه‌هايى پديد آمد كه به مرور زمان معمول شد . اطّلاعات موجود در اين زمينه گاه ، ناچيز مىنمايد ، با وجود اين بىفايده نيست . دربارهء وكيع قاضى ، يكى از لغت شناسان نيمهء دوم قرن سوم هجرى ( نهم ميلادى ) كه رساله‌اى در « انواء » تأليف كرده بود ، 35 گفته‌اند كه از جملهء كتابهاى وى كتاب الطريق است كه به عنوان كتاب النّواحى نيز شهره بود و شامل اخبار شهرها و راهها بود ، امّا آن را به سر نبرد . 36 از مضمون كتاب و هم از عنوان آن معلوم مىشود كه روشى تازه در تأليف جغرافى پديد آمده بوده است . ولى دانشوران بزرگ طبعا همانند لغت شناسان فعّاليّت خود را در حدود بسته‌اى محصور نكردند . مطالب جغرافيايى جاحظ ( متوفّى به سال 869 / 255 ه . ) 37 نمودارى از شخصيّت بىنظير ادبى او و وسعت افق و تنوع موضوعات بحث و ملاحظات دقيق فنّى است ، ولى چنان كه معمول اوست نظم و ترتيب ندارد ، به علاوه ، به سرگرمى خواننده بيشتر از سودمندى

--> ( 1 ) اين فرضيات با پيدا شدن اصل رسالهء عرّام و انتشار آن ثابت شده است . رجوع كنيد به مقدمهء استاد عبد السّلام محمّد هارون ، بر چاپ تحقيقى كتاب اسماء جبال تهامة و سكانها و ما فيها من القرى و ما ينبت عليها من الأشجار و ما فيها من المياه ، تأليف عرام بن اصبغ سلمى ، چاپ قاهره ، 1956 . - ( مترجم عربى ) .