مايه‌اى در هم آميخته دارد شامل تركيبى از جغرافياى طبيعى و انسانى و جغرافياى حيوانى كه از ديد امروز ما نظم و ارتباط ندارد . فرض مىتوان كرد كه روش عرضهء مطالب آن به نسبت زياد همانند مؤلّفات لغت شناسان همين گروه است كه كلمات هر موضوع را جداگانه مىآورد و آن را با شواهد مكرّر از استعمال شعر جاهلى توضيح مىكند . واضح است كه در اين گونه مؤلّفات بعضى از نواحى زندگى بدوى با تفصيل كافى بيان شده است . به طورى كه ورّاقان گفته‌اند ، معاصر كمسال‌تر نضر ، ابو عبيده ( متوفّى به سال 837 / 223 ه . ) كه مانند وى بيشتر سالهاى زندگى خود را در خراسان گذرانيده ، 7 از اين كتاب - كه به ما نرسيده - بسيار نقل كرده است . فرهنگ وى به نام غريب المصنّف مىخواسته مواد لغوى را بر حسب انواع تقسيم كند 8 و طبعا ترتيب مطالب جغرافيايى او نيز مانند كتاب نضر است . لغت شناسان ، در زمينهء جغرافياى ناحيه‌اى ، منحصرا به جزيرة العرب پرداخته‌اند . ياقوت در ضمن تحليل منابع فرهنگنامهء خود به اين نكته توجّه كرده كه مؤلّفات مربوط به نام مكانها دو دسته است : « يكى آن كه منظور از تأليف آن ذكر شهرهاى آباد و ولايتهاى مسكون و مشهور است . . . و دستهء ديگر كتابهايى است كه هدف آن ذكر باديه‌ها و صحراهاست و به منزلهاى عربان كه در اخبار و اشعارشان آمده بس مىكند » . 9 ياقوت كسانى را كه « منظورشان ياد مكانهاى عربى و منزلهاى بدوى بوده » ، « طبقهء اهل ادب » مىنامد 10 كه ما عنوان لغت شناسان به آنها داده‌ايم و در ميانشان تعدادى نه چندان كم شخصيّتهاى مشهور هست ، امّا روش آنها دربارهء تأليف تقريبا يكى است . در عرصهء جغرافياى لغوى ، مورّخ مشهور ، هشام كلبى ( متوفّى حدود سال 820 / 206 ه . ) 11 را مقام اوّل بايد شناخت و اين تنها از جهت تقدم زمانى نيست . وى از دوران جاهليّت اطّلاعات فراوان داشته و مؤلّف كتاب الأصنام است ، كه هنوز منبع اساسى آشنايى با دينهاى عربان جاهليّت است و نيز نويسندهء كتاب معتبر ديگرى است در انساب به نام جمهرة الأنساب . موثّق بودن وى در اين گونه موضوعات از سخن ياقوت مسلّم مىشود كه گويد : « هر وقت دانشوران در چيزى از مسائل عرب اختلاف مىكردند گفتهء وى به حجّت قويتر بود . با وجود اين ، او مظلوم بوده است و دربارهء او نارواهاى سخت گفته‌اند » . 12 ابن النّديم ، از مؤلّفات فراوان وى از ده كتاب دربارهء جغرافيا نام مىبرد 13 كه كتاب تسمية من بالحجاز من احياء العرب و كتاب قسمة الأرضين و كتاب الحيرة و تسمية البيع و الدّيارات و نسب العباديين از آن جمله است . اگر اين كتابها ، بر روش لغت شناسان ، خاصّ جزيرة العرب است ، كتابهاى ديگر هست كه ظاهرا از موضوعات دامنه‌دارتر سخن دارد و از مسائلى بحث مىكند كه بعدها دانشوران بدان توجّه بسيار كرده‌اند همچون كتاب الأقاليم و كتاب البلدان الصّغير و كتاب البلدان الكبير . اطّلاع ما از