نجوم و جغرافياى رياضى را در شعائر اسلامى به اختصار آورده و در آن چنين گفته است : . . . و چون ستارگان را با شريعت رابطه است 76 براى شناخت وقت نمازها و طلوع فجر ، كه هنگام آن غذا و آب بر روزه‌دار حرام شود ، نيز غروب شفق كه آغاز وقت عشاست و خاتمه قسم و نذر ، و شناخت وقت كسوف و آمادگى براى نماز و تشخيص قبله و آغاز ماهها ، و شناخت برخى از روزها و اوقات زراعت و گرده افشانى درخت و چيدن ميوه و تشخيص جهات و راهيابى به هنگام گم كردن راه ، و از آنجا كه رصدهاى ياران موثق كهن شده و در رصدهاى متقدّمان از اهل دانش و قدرت ، چون ارشميدس و ابّرخس و بطلميوس و غيره خللها هست مولا و سيد ما امير مؤمنان ابو على منصور امام الحاكم بأمر الله صلوات الله عليه و على آبائه الطاهرين و ابنائه الاكرمين بفرمود تا رصد ستارگان تند رو و برخى از ستارگان كند رو تجديد شود . 77 جدولها نيز مقدّمه‌اى دارد كه لوازم رصد كردن و محاسبه را شرح مىدهد ، با كيفيت كار گرفتن از جدولها از جنبهء نجومى به معنى محدود كلمه ، يا از لحاظ تشخيص وقت و محاسبهء مثلثات . نقش اساسى جدولهاى او تصحيح رصدهاى سابق است و در اين باب به نتايج تازه رسيده است . چيزى كه بخصوص ، يعنى از لحاظ جغرافيايى صرف ، جالب است تعيين محل دويست و هفتاد و هفت شهر است كه با تعدادى كه در جدولهاى جغرافيايى بتّانى مذكور آمده چندان اختلاف ندارد . در ضمن سخن گفتن از آغاز جغرافياى نجومى اسلامى ، به نقش معتبرى كه زرقالى ، به عنوان واسطهء ميان شرق و غرب ، داشت اشاره كرديم . نيز هنگام گفت و گو از جدولهاى طليطله كه زرقالى در تنظيم آن نقش عمده داشت ، سخنى چند بگفتيم . ابو اسحاق ابراهيم زرقالى كه در محافل علمى به نام زرقالى و در اروپاى قرون وسطا به نام Arzachel ( ارزكل ) شهره بود حدود سال 1029 - 1087 / 420 - 480 ه . مىزيست 78 به احتمال قوى در آغاز كار نقّاش بود ، زيرا لقب نقّاش نيز داشته است . وى ابزارهاى دقيق نجومى مىساخت و اسطرلاب تازه‌اى اختراع كرد كه به مرحلهء كمال رسيده بود و بسيار زود بزرگترين رصد كنندهء دوران خويش شد . مولد وى قرطبة بود ، ولى تقريبا همهء زندگانى خود را در طليطله گذرانيد كه در آن روزگار مركز فرهنگى اسپانيا بود . رسالهء اسطرلاب وى ، كه به عنوان صفيحة الزّرقالى و در ترجمهء لاتينى Saphaea Arzachelis نام داشت ، بر مجموع دانش اروپايى نفوذى كم نظير داشت و به زبانهاى عبرى ، لاتينى ، كاستيلى ، و ايتاليايى ترجمه شد . 79 زيج طليطله نيز ، كه زرقالى در تنظيم آن شركت عمده داشت و شرحى خاص بر آن نوشت ، نقشى همانند آن داشت . نسخهء عربى اين