همين امر نشان مىدهد كه دانش جغرافيا در اين زمان پويا بوده و مانند دورهء بعدى دچار ايستايى نگرديده است . يكى از نويسندگان برجستهء اين دوره ، بزرگ بن شهريار ناخداى رامهرمزى ( 299 - 399 ) است كه كتابى دربارهء افسانه‌هاى دريايى به نام كتاب عجائب الهند ( در حدود 342 ) به رشتهء تحرير درآورده است . در اين كتاب داستانهاى عجيب و سرگرم كننده از ماجراهاى ملّاحان در جزاير هند شرقى و ديگر قسمتهاى اقيانوس هند نقل شده است . اين داستانها ظاهرا براى خوانندهء عام تدوين شده است ، و با اينكه جنبهء افسانه‌اى آن غلبه دارد ، نبايد آنها را كلا نادرست شمرد و در مطالعات جدّى جغرافيايى و اكتشافات مسلمانان از نظر دور داشت . چنين به نظر مىرسد كه در اين زمان اشتياق به داستانهاى شگفت‌انگيز و سرگرم كننده زياد بوده ، و دليل اين امر نيز وجود چندين نسخهء خطى عربى است كه دربارهء متون مربوط به « عجائب » بحث مىكند . اين دوره رويهمرفته با روح جستجو و تحقيق و اكتشاف در ميان مسلمين مشخص مىشود . اما متون مربوط به دريانوردى ، كه ظاهرا بيشتر آنها از ميان رفته ، در مقابل معلومات نظرى كه از منابع يونانى و امثال آن به دست آمده است قد علم مىكند . در نتيجه گاهى اتفاق مىافتاد كه تعارضاتى بين نظر و عمل بروز مىكرد و اين مسئلهء مهمى بود كه جغرافيدانان و جهانگردان مسلمان خود را با آن مواجه مىديدند . همين تعارض بين نظر و عمل بود كه سرانجام مسير تحول جغرافياى مسلمين را در دورهء بعد مشخص ساخت . هنگامى كه اصحاب عمل تسليم اصحاب نظر شدند ، افول جغرافياى مسلمانان تحقق يافت . دليل اينكه چرا ديگر اعتبار شايسته‌اى به گفته‌هاى ملّاحان و مسافران و