تفصيل بيشترى آمده است ، در اين آثار سعى شده است تمام اطلاعات غير مذهبى ، كه در نوشته‌هاى عمومى اسلامى جايى نداشته است ، گنجانده شود ، و به همين سبب اين دسته از آثار را « متون جغرافيايى غير مذهبى اين دوره » ناميده‌اند . نويسندگان اين آثار وضع جغرافيايى و شبكهء راههاى دورهء عباسيان را توصيف كرده و مطالب مربوط به جغرافياى رياضى ، نجومى ، طبيعى و انسانى ، و اقتصادى را به رشتهء تحرير در آورده‌اند . نمونهء برجستهء اين‌گونه جغرافيدانها عبارت‌اند از ابن خرداذبه ، يعقوبى ، ابن فقيه ، قدامه ، و مسعودى . از آنجا كه عراق در اين دوره مهمترين مركز تعليمات جغرافيايى بوده است و بيشتر جغرافيدانان بدانجا تعلق داشته‌اند ، مىتوان براى سهولت امر عنوان « مكتب عراقى » را براى آنها به‌كار برد ؛ ولى در اين مكتب دو گروه را بايد از يكديگر متمايز ساخت : يكى آنهايى كه مطالب خود را به ترتيب جهات اربعه ، يعنى شمال و جنوب و مشرق و مغرب ، عرضه كرده و مايل‌اند بغداد را مركز جهان بدانند ، و ديگر كسانى كه مطالب را بر اساس « اقاليم » ( نواحى ) عنوان كرده‌اند و اغلب مكه را مركز جهان مىدانند . 2 ) از جملهء آثار دستهء دوم نوشته‌هاى اصطخرى ، ابن حوقل ، و مقدسى است كه براى آنها عنوان « مكتب بلخى » به كار رفته است ، زيرا از ابوزيد بلخى پيروى كرده‌اند . اين عده توجه خود را به جهان اسلام محدود ساخته ، هر ولايتى را « اقليم » مجزايى توصيف كرده ، و به سرزمينهاى غير اسلامى ، جز در نواحى مرزى ، كمتر عنايت نشان داده‌اند . 1 . مكتب عراقى آثار ابن خرداذبه ، يعقوبى ، و مسعودى به سبب دو وجه خاص از آثار ديگر جغرافيدانان اين مكتب متمايز است : يكى اينكه