گرد خود جمع كند و فعاليتهاى علمى آنان را تحت حمايت خويش قرار دهد . اينكه علاقه‌مندى مأمون به نجوم و جغرافيا اصيل و محققانه بود يا جنبهء سياسى داشت ، بدرستى معلوم نيست ، ولى در عصر خلافت او به پيشرفت جغرافيا كمكهاى مهمى شد : اندازه‌گيرى قوس يك نصف النهار ( نتيجهء متوسط اين اندازه‌گيرى طول يك درجهء نصف النهار را 3 / 2 56 ميل عربى به دست داد ، رقمى كه از لحاظ دقت و صحت قابل ملاحظه است ) ، جداول نجومى معروف به الزيج الممتحن ( جداول آزموده شده ) با مساعى جمعى از منجمين تهيه گرديد ، و بالاخره نقشه‌اى جهانى به نام « الصورة المأمونيه » ترسيم شد كه به نظر مسعودى ، كه آن را با نقشه‌هاى بطلميوس و مرينوس صورى مقايسه كرده ، بر هر دو برترى داشته است . « 1 » اين نقشه به احتمال زياد بر نظام اقليمى يونانى مبتنى بوده است . ب ) منجمان و فيلسوفان منجمان و فيلسوفان مسلمان ، هم از راه مشاهده و هم از طريق مباحثات نظرى خود ، به جغرافياى رياضى و طبيعى كمكهاى مؤثرى كردند . از زمان ظهور فلسفه و نجوم يونان در نيمهء دوم قرن دوم تا نيمهء اول قرن پنجم ، تعداد كثيرى از منجمان و فيلسوفان در مسائل مختلف جغرافياى رياضى ، نجومى ، و طبيعى به تحقيق پرداخته بودند . آثار علماى يونان تا آن زمان مبنا و مواد لازم را براى اين تحقيقات فراهم ساخته بود . به اين ترتيب ، نتايج تجربيات ، رصدها و بحثهاى نظرى علماى مسلمان در كتب عموميتر آنان در نجوم و فلسفه ، يا در رساله‌هاى

--> ( 1 ) . تنبيه ، چاپ دخويه ، ص 33