محمد تقى اصفهانى صاحب حاشيهء معالم بود . « 1 » سپس روانهء نجف اشرف على مشرف‌ها آلاف التحية و التحف گرديد و در حوزهء درس حجة الاسلام مرحوم شيخ محمد حسن صاحب جواهر الكلام با شوقى وافر و سعيى متكاثر قريب هفت سال مشغول تكميل فقه و اصول شد ، تا مجازا به ارض اقدس و زمين مقدس قم معاودت نمود . قريب چهل سال در اين سرزمين فيصل امور شرعيه منوط به رأى رزين و قلم متين ايشان بود ، تا اين كه در ماه شوال سال 1298 قمرى روى به فراديس جنان نهاد و در قبرستان « شيخان » مدفون گرديد . جنابش در تبحر علوم ، خاصه ادبيات در عصر خود ممتاز بوده و همچنين در كثرت حفظ و حافظه ، چنان‌كه اغلب مقامات حريرى را محفوظ بوده و در سجلات خود به مناسبت مىنگاشته ، و نماز استسقاى ايشان هم در قم مشهور و بر السنه و افواه مذكور است كه هنوز اهالى از مصلى به منازل خود نرسيده غريق رحمت الهى گرديدند . در « مآثر و الاثار » مىگويد : حاج ملا صادق قمى مجتهدى فحل بود و از مشايخ بزرگ شيعه به شمار مىآمد ، در اخبار و آثار تتبعى كامل و استقرائى شامل داشت . از متفردات او آن‌كه چيدن موى ريش را از بيخ به حدى كه شبيه تراشيدن هم باشد منع نمىفرمود ! عطر اللّه تربته » « 2 » مؤلف گويد : اين‌كه ايشان چيدن موى ريش را به حدى كه شبيه تراشيدن باشد منع نمىكرده ، معلوم نيست ، فتواى بر جواز باشد ، چه شايد عدم منع به علت جهات ديگر بوده است . حاج سيد صادق قمى - مرحوم ميرزاى فيض مىگويد : « حاج سيد صادق يكى از اساتيد و مدرسين اين بلد شريف است كه طلاب علوم دين و محصلين رسوم كشف و يقين همه روزه در مدرس تحقيقش حاضر شده از خميلهء فضلش اجتناء ثمرات فوايد مىكنند و از خرمن علمش التقاط حبات مطالب مىنمايند . اجداد و نياكان و اقارب و عشايرش از تجار متمولين با ديانت اين بلد طيب‌اند ، ولى اين فريد يگانه و عالم فرزانه از شغل موروثى اجدادى روى بتافت و با شوقى تمام و جدى مستدام به تحصيل علوم كه ميراث انبياست بپرداخت . تكميل مقدمات اجتهاد را در اصفهان و طهران و ساير بلدان ايران نموده ، سپس با

--> ( 1 ) - [ در چاپ قبل نوشته بود « معروف به آقا نجفى » كه اشتباه بود و برداشتيم ، چون شيخ محمد تقى معروف به « آقا نجفى » نوهء صاحب حاشيه است . ] ( 2 ) - [ مرحوم حاج ملا محمد صادق ، جد فاميل « صادقى قم » و « مدرسه ملا صادق » هم تعلق به او داشت . در اوائل زمان اقامت من در قم مرحوم حاج ميرزا مصطفى صادقى از علماى اعلام قم و متولى مدرسه جدش حاج ملا صادق بود ]