فصل دوم در ذكر علماء پس از عصر محقق قمى صاحب قوانين تا عصر حاضر و علماء معاصر . پوشيده نيست كه علماء معاصر بيش از عده‌اى است كه مرقوم شده ، ولى چون ما اطلاع درستى به حال آنان نداشتيم از نام آنان خوددارى نموديم ، چنان‌كه در آينده اطلاعات موثقى از حالشان به توسط خودشان يا منابع ديگر به دست آورديم ، در طبع ثانى ضميمه خواهيم نمود بحوله و قوته « 1 » . باب الف ملا ابراهيم قمى ، در « مآثر و آثار » مىگويد : « ملا ابراهيم قمى داماد شيخ مشكور در طهران ، مجتهدى بزرگ بود و فرزندش على بن ابراهيم قمى فعلا در سن شباب است و اعجوبه اتراب » . مؤلف گويد : على بن ابراهيم مزبور آقاى حاج شيخ على مجتهد قمى معروف به زاهد ساكن نجف اشرف على ساكنه آلاف التحية و التحف هستند كه امروزه از اجلهء علماء و اتقياء و معمرين مىباشند ، و زياده بر هشتاد سال دارند ، و تصدى « وشاره » موقوفه‌اى از بلوك خلجستان قم به موجب توليت شرعى با ايشان است . « 2 » ملا محمد ابراهيم كزازى ، در « مآثر و آثار » مىگويد : « ملا محمد ابراهيم كزازى قمى خلف مرحوم حاج زين العابدين مازندرانى است كه عالمى فاضل و دانشمندى بزرگوار بود ، و از

--> ( 1 ) - مؤلف جز مختصر اصلاح و اضافاتى كه در اوائل كتاب نموده چيزى بر طبع دوم نيفزوده است . ( د ) ( 2 ) - نويسنده در سال 1322 شمسى كه تازه به منظور تحصيل علوم دينى به نجف اشرف رفته بودم ؛ آن مرد بزرگ را در خانه‌اش عيادت نمودم و به زيارتش نائل گشتم ، به‌طورى كه از بزرگان علما شنيدم وى يكى از زهاد نامى و افراد متقى و بىنظير بوده ، چنان‌كه در نجف به زهد و تقواى او مثل مىزدند . مطابق نوشته علامهء مفضال آقاى شيخ آقا بزرگ تهرانى در « اعلام الشيعه » آقا شيخ على قمى با حاج شيخ عباس قمى و ايشان از شاگردان مخصوص محدث بزرگ مرحوم حاج ميرزا حسين نورى مؤلف عاليقدر « مستدرك الوسائل » بوده‌اند . در معنويت و بزرگوارى علامهء نورى اين بس كه شاگردانى با اخلاص و خدمتگذار به دين و پارساى پرهيزكار مانند اين مردان بافضيلت از محضرش برخاسته‌اند ! ( د ) [ از مرحوم آقا شيخ على قمى در كتاب « نقد عمر - زندگينامه و خاطرات » ( بحث از ايام اقامتم در نجف اشرف نيز ياد كرده‌ام . آن مرحوم در 22 جمادى الثانيه 1371 در همان نجف اشرف به جهان باقى شتافت . فرزند آن مرحوم ، آقا شيخ موسى هم در نجف از دوستان صميمى من بود . او بعدها به قم آمد ، و متأسفانه در شب 7 شعبان امسال ( 1383 ) بدرود حيات گفت . ]