شيخ اديب افضل الدين حسن بن فادار قمى ، در فهرست شيخ منتجب الدين است كه وى در علم لغت پيشوا بوده است . حسن بن مالك قمى ، علامه در خلاصه مىگويد : او از اصحاب حضرت امام على النقى عليه السّلام و از ثقات است ، و صاحب كتاب مشتركات نيز او را از ثقات شمرده است . بعضى از علماء رجال حسين ضبط كرده‌اند . حسن بن متيّل به ميم مفتوحه و تاء مشدد قرشت و ياء حطى و لام . علامه در خلاصه و نجاشى در رجال گفته‌اند كه او وجهى است از وجوه اصحاب ما و كثير الحديث بوده است ، و كتابى دارد در نوادر . در مشتركات نيز او را ممدوح و موثوق به شمرده ، و از مشايخ محمد بن حسن بن وليد ( ره ) بوده است . حسن بن محمد بن بندار - ملا عنايت اللّه قهپائى در « مجمع الرجال » گفته است كه : استناد ابن غضائرى بر قول او و ترحم بر وى شاهدى است تمام بر كمال ممدوحيت او ، و گفته است كه از نجاشى نيز ظاهر مىشود كه او از شيوخ معتبر قم بوده است . شيخ جليل و مورخ نبيل حسن بن محمد بن حسن قمى - مؤلف « تاريخ قم » چنان‌كه در كتاب « رياض العلماء » فاضل خبير ميرزا عبد اللّه اصفهانى مىنويسد : « وى از بزرگان قدماء اصحاب است و از معاصرين شيخ صدوق بوده است ، و روايت مىكند از شيخ حسين بن على بن بابويه قمى برادر صدوق ( ره ) ، بلكه از خود صدوق نيز روايت مىكند ، و اعتماد كرده بر او استاد استناد يعنى علامهء مجلسى در بحار و فرموده است : كتاب او معتبر است ، و در مزار بحار و غيره از كتاب تاريخ قم نقل مىكند . از رسالهء امير منشى در احوال بلدهء قم و مفاخر و مناقب آن به دست مىآيد كه اسم صاحب تاريخ قم ، استاد ابو على حسن بن محمد بن حسن شيبانى قمى است » . و نيز صاحب رياض العلماء فرموده كه خواهد آمد در باب ( سيم » محمد بن حسن قمى و گمانم آن است كه او پدر اين شيخ باشد ، و نيز فرموده كه اين مورخ فاضل را برادرى است فاضل و او ابو القاسم على بن محمد بن حسن كاتب قمى است ، چنان‌كه از تاريخ قم او استفاده مىشود . « 1 » مؤلف گويد : بيشتر فوايد اين كتاب كه متعلق است به احوال خراج قم و بعضى حالات

--> ( 1 ) - رياض العلما ، ج 1 ، ص 318 .