نيافتند . « 1 » هم در آن تاريخ مىگويد : پس از آن چون عرب به قم نزول كردند و آن را مالك و متصرف شدند و ابنيهء بسيار در قم بنا نهادند ، باروئى بر آن علاوه گردانيدند ، به طرزى كه رودخانه در بعضى مواضع آن در ميان اين باروى جارى بود ، و در بعضى مواضع ، اين ديوار بر كنار رودخانه بنا شده بود بوضعى كه زمين‌هاى كميدان و مزديجان و ابرستجان در ميان اين باروى بود . « 2 » همچنين در تاريخ قم مىگويد : باروى چندين مرتبه خراب گرديده ، اهل قم آن را بنياد نمودند چنانچه در سنهء دويست و ده ( 210 ) از هجرت در خلافت مأمون عباسى ، على بن هاشم چون به قم فرود آمد آن باروى را خراب و ويران كرد . اهل قم ديگرباره او را بنا نهادند و مرمت كردند . همچنين در سنهء دويست و پنجاه و چهار ( 254 ) در خلافت « معتز » آن‌گاه كه مفلح ترك در مقدمهء لشكر « موسى بن بغا » بر قم فرود آمد او را منع نمودند ، پس باروى او را خراب و ويران كرد ، ديگرباره اهل قم او را بنا نهادند . بعد از آن در سنه دويست و نود و يك ( 291 ) « اذكوتكين » بن ساتكين ترك با كاتب خود ابو الحسن بن احمد بن الحسن المادرائى به قم فرود آمد ، باروى قم را به كلى خراب گردانيد ، چنانچه اثرى از آن نماند ، پس از آن ديگرباره اهالى قم او را اعاده كردند و بنا نهادند . « 3 » و اين باروى كه گفته شد « يزدان فادار » كشيده است ، باروئى است كه بر گرد شهر قم كشيده بودند ، در حالتى كه شهر قم در زمين‌هاى كميدان و مزديجان و ابرستجان واقع شده بود ، اكنون اثرى از آن شهر و از آن ديوار نيست . زمين‌هاى شهر كه در اين سه قريه واقع بود كشت و زرع مىشود ، بلكه هيچ اثرى از خرابه‌هاى او هم نيست ، پس از آن‌كه وضع شهر قم از آن مكان كه بود بهم خورد بر آبادى شهر حاليه كه پيش هم آبادى داشت افزوده شد و اسواق و خانات و عمارات در او بنياد نمودند ، بر دور او باروى بسيار معتبرى بنياد كرده بودند كه معلوم نشده است چه زمانى آن بارو را كشيده‌اند .

--> ( 1 و 2 ) - ، ص 33 . ( 3 ) - پيشين ، ص 163 .