و در « بستان السياحه » گويد : « قم از بلاد عراق و مشهور آفاق است ، از اقليم چهارم هوايش اندك گرم و آبش از كاريز و خاكش حاصلخيز ، رود آب هم دارد . گويند آن شهر را طهمورث ديوبند احداث كرد و به مرور ايام رو به خرابى آورد ، و حجاج بن يوسف ثقفى بر تعمير آن همت گماشت . . . » و در كتاب « معجم البلدان » مذكور است كه مقدم برادران مذكور عبد اللّه بن سعد بود و او پسرى داشت كه در ميان شيعهء كوفه نشو و نما يافته بود و امامى مذهب بود . مقارن آن حال از كوفه به قم انتقال نمود و اهل آن ديار را به متابعت مذهب اهلبيت رسالت دعوت نموده ، ايشان را شيعه اماميه گردانيد ، لهذا در آن‌جا سنى پيدا نمىشود . به أى حال آن شهر در زمين هموار واقع و جوانب اربعه‌اش واسع است ، اما طرف مغربش به كوه نزديك است و قديم شهرى بزرگ بوده ، و در زمان فتنهء افغان خراب شده ، اكنون قريب چهار هزار باب خانه در اوست . و نواحى بسيار خوب مضافات اوست . كهستان آباد و قهستان فرخ بنياد دارد . غلاتش ارزان و ميوه‌اش فراوان است و از فواكه خربزه و انجير و انارش ممتاز و نان بازارش به غايت با امتياز است . مقابر علماء دين و اولياى صاحب يقين در آن ديار بسيار است و مزار فيض آثار سيدهء معصومه فاطمه بنت امام موسى الكاظم عليه السّلام در آن‌جا مطاف اهل روزگار است . سپس مؤلف « بستان السياحه » مىنويسد : « راقم گويد كه مكرر شهر قم را مشاهده نموده و چندگاه در آن ديار بوده و با مردمش معاشرت كرده ، عموما فرومايه و در مراتب ادراك كم‌پايه و شرير و بدنفس و طامع و دون همت و بخيل مىباشند ، چنان‌كه شاه طهماسب بن شاه اسمعيل صفوى دربارهء قم و كاشان فرموده : سگ كاشى به از اكابر قم * با وجودى كه سگ به از كاشى است و اصحاب فضل و كمال و ارباب جاه و جلال از آن‌جا بسيار ظهور نموده‌اند ابو الحسن على بن الحسين و محمد بن على هر دو پدر و پسر از اكابر علماى اماميه بوده‌اند . « 1 » و محمد بن على بن ابو الحسن از فحول فقهاء ، و ابو المحارب حسين از حكما ، و مؤيد الدين محمد بن محمد وزير المستنصر ، و مؤيد الدين محمد بن على وزير مستعصم ، و ابو الفضل محمد بن عميد وزير ركن الدوله ، و شاه طاهر مشهور به دكنى ، همگى از آن‌جا بوده‌اند و چون دور به ما

--> ( 1 ) - منظور على بن بابويه و پسرش شيخ صدوق محمد بن على بن بابويه است ( د ) [ شرح‌حال اين پدر و پسر را در جلد دوم و سوم « مفاخر اسلام » آورده‌ايم . ]