حسن بن محمد بن حسن اشعرى قمى ( مترجم : تاج الدين حسن بن بهاء الدين قمي )
520
تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى )
و عمر او بيست و پنجسال و سه ماه و دوازده روز بوده است . و بروايتى : بيست و دو روز . و بروايتى : دو ماه و بيست و سه روز « 1 » . و مدّت امامت او هفده سال و نه ماه . و كويند كه : زن او امّ الفضل « 2 » دختر مأمون ، زهر در سوراخ ذكر « 3 » او كرد ، و او بدان شهيد شد « 4 » . و او بجنب جدّ خود ، موسى بن جعفر عليهما السّلم در مقابر قريش مدفونست ، و ميان قبر او و قبر جدّش موسى بن جعفر عليهما السّلم ديواريست « 5 » .
--> ( 1 ) . در نسخة ( 2 ) : دو ماه و بيست روز . ( 2 ) . عمري نسّابه در « المجدى : 128 » مىگويد : ( زوّجه المأمون بنته امّ الفضل ، و نقلها الى المدينة ) و شيخ مفيد رحمه اللّه در « الارشاد : 2 / 281 » مىگويد : ( فزوّجه المأمون ابنته امّ الفضل ، و حملها معه الى المدينة ، و كان متوفرا على اكرامه و تعظيمه و اجلال قدره ) . ( 3 ) . ذكر : آلت مردانگى . ( 4 ) . شيخ مفيد در به شهادت رسيدن امام ترديد دارد ، و در « الارشاد : 2 / 295 » مىگويد : ( و قيل : إنّه مضى مسموما ، و لم يثبت بذلك عندى خبر فأشهد به ) . اما مشهور نزد مورخين اماميه آن است كه حضرت بوسيله سمّ به شهادت رسيده است ، چنان كه عيّاشى در « تفسير » : ج 1 / 320 ، و ابن شهر آشوب ( به نقل از ابن عيّاش ) در « المناقب : 4 / 379 » بدان اشاره كردهاند . ( 5 ) . تا سالهاى پايانى قرن چهارم هجرى ، بقعه هر يك از دو امام عليهما السلام در اتاق جداگانهاى با گنبدى از چوب ساج قرار داشته است ، ليكن پس از آتشسوزى سال 446 ه ، و سيل بنيان افكن سال 466 ه ، ساختمان بقعه تجديد بنا گرديد ، و ديواره ميان دو اتاق برداشته شده ، و بر روى دو قبر مطهر گنبد و صندوق قيمتى قرار داده شد ، مهمترين بازسازى در آن دوره را ابو الفضل براوستانى قمّى در سال 490 هجرى انجام داد . و پس از آن شاه اسماعيل صفوى ، و سپس فرهاد ميرزا در دوره قاجاريّه ، كه همچنان شكوه و عظمت و زيبايى خيرهكننده آن برقرار است . ( تاريخ المشهد الكاظمى : 24 - 35 ) .