حسن بن محمد بن حسن اشعرى قمى ( مترجم : تاج الدين حسن بن بهاء الدين قمي )

465

تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى )

او را وزير ساختند ، هر آنج عبيد اللّه بن سليمان ساخته بود خلاف آن كردند ، و آنج نقص آن واجب بود « 1 » نقض « 2 » كرد ، و بازشكافت ، و رسوم و سنن با سر كرفت ، بحسب اقتضآىء زمان . و همچنين علىّ بن عيسى را جون وزير كردانيدند ، مخالفت عبيد اللّه بن سليمان و أبى الفرات كرد ، و تقريرات و دستورات بحسب زمان و وقت با سر كرفت ، چه سنن خراج و دستورات آن ، همچون فرآئض شرعيّه نيستند ، تا بقيامت پى روىء آن كنند ، و از آن بنكردانند ، بل كه حقّ حكم قوانين خراج ، و حقّ دستورات آن آنجنان است كه در هر روزكار به قدر زيادتى و نقصان ريع « 3 » و ارتفاع بازبينند . و اكر نقصان بايد كردن نقصان كند ، و اكر زياده بايد كردن زياده كند ، بحسب اقتضآىء زمان و وقت ، بسبب تسعير « 4 » و تقويم ، و رواج و كساد ، چه صدقهء « 5 » غنم و ابل « 6 » و كاو كه وظيفهء آنست ، كه در آن چنانج رسول صلّى اللّه عليه و آله فرض و واجب كرده است ، تجاوز نكنند . و از هر نوع آنج واجبست شود بعينه آن بستانند . مع هذا « 7 » از آن تجاوز ميكنند ، و بمىكردانند ، و بعوض آن درهم و دينار بمى ستانند ، چون صلاح وقت اقتضآىء روزكار در آن مىبينند .

--> سال 312 هجرى به قتل رسيد ، هلال صابى در كتاب « تحفة الامراء فى تاريخ الوزراء : ص 8 - 260 » احوالات او را به تفصيل آورده است . ( 1 ) . در اصل و ديگر نسخه‌ها ( و آنج نقص آن بود واجب بود . . . ) كه ظاهرا فعل « بود » در اينجا زيادى است . ( 2 ) . در نسخه چاپى : نقص . ( 3 ) . در اصل و نسخه چاپى : ربع ، كه ظاهرا نادرست است ، و صحيح آن « ريع » بايد باشد كه به معناى فزونى و رشد مىباشد ، چنان كه در مصباح المنير آمده است : ( الريع : الزيادة و النمو ) . ( 4 ) . تسعير : برگرفته از ماده « سعر » ، به معناى قيمت و بها و ارزش . ( 5 ) . صدقه : زكات . ( 6 ) . غنم : گوسفند . ابل : شتر . ( 7 ) . مع هذا : در عين حال .