سرتاسر ايران و جهان تبديل شد . با آغاز شهرشدن قم ، و حتّى پيش از آن ، گروههايى از مردم - عمدة از اشعريان مهاجر ، و جز آنان از برخى قبايل عرب - بدان روى آوردند ، و در آن سكونت گزيدند ، به نوشته تاريخ قم يكدلى و الفت و دوستى ميان آنان ، عامل مهمى در آبادانى شهر و توسعهء آن بود ، به گونه‌اى كه در مدتى كمتر از يك قرن ، شاهد ساخته‌شدن دهها مسجد ، و حمام ، و سرا ، و ميدان ، و جوسق ( - كوشك ) ، و باغ ، و بستان ، و كاريز ، و جوى ، و درب ، و محلّه و آسياب ، و جز اينها از ديگر تأسيسات شهرى هستيم . و اهميت اين شهر بدان پايه مىرسد كه نويسنده تاريخ قم ، در سالهاى ميانى قرن چهارم هجرى به ( ذكر سراهاى خراج ، و دار الضرب ، و سراهاى واليان و حاكمان ، و زندانها ) مىپردازد ، كه نشان از وسعت و پهناورى قم ، و افزايش خانواده‌هاى ساكن در آن ، و فزونى جمعيت مىباشد ؛ كه مستلزم ساختن چندين دار الضرب و دار الحكومة و زندان مىباشد . توسعه شهرنشينى در قم ، و عوامل آن و فراز و نشيبهاى طبيعى روند اين توسعه در طول تاريخ ، موضوعى است كه جايگاه بررسى آن در گفتارى جز اين پيشگفتار مىباشد . يكى از مهمترين تأثيرات بر آمدن شهر قم در اين بخش از ايران - بلكه مهمترين آن - همانا نقش مذهبى اين شهر در دوره‌هاى مهمى ، از تاريخ هزار و چند ساله خود است ، جنبهء تأثيرگذارى شهر قم در مذهب اماميّه ، و نقش محدّثين و فقيهان مدرسهء قم در قرن سوم و چهارم هجرى ، موضوعى است كه از ديرباز توجهء محققين را به خود جلب كرده ، و نوشته‌هاى فراوانى در اين زمينه فراهم آمده است . در رابطه با مدرسهء قم ، همواره جنبه‌هاى متعددى مورد توجه قرار گرفته است ، و شايد بتوان يكى از مشخصّه‌هاى بارز مدرسه قم را يكدست بودن آن دانست ، زيرا با توجه به تجربهء همزيستى مضطرب و ناپايدار ، و آلوده به ناملايمات ، و فراز و نشيبها ، و ظلم و جورها ، و تعدّيات مستمر و فراوان مدارس شيعيان اماميه در كوفه و بغداد و رى و حلب و خراسان ، كه معمولا در اين شهرها فقها و متكلمين و