قارص و سناباد مىرفت ، تا بيابانى كه به نزديك دير كج « 1 » است ، كه آن موضع را [ مسيلهء ] « 2 » خوانند ، و آنجا سوراخى بزركست ، آن آب در آنجا مىرود ، و نميدانند كه از آنجا بكجا مىرود . و آب رودخانهء قم ، بيشتر أيّام و شهور « 3 » سال جارى بوده است ، و در بعضى از اوقات منقطع و بريده شده ، مكر آن قدر آب كه در جوئها مىبستند ، و بضيعتهآئى كه نزديك شهر بود مىبردند » ، و اللّه أعلم . * * * « ذكر آبهائى كه به آب رودخانه اضافت كرده‌اند ، از مواضع ديكر ، از ثيمره و أنار » و آن آبها را باصطلاح أهل عرب ، اوغرات « 4 » كويند .

--> در شمال شرقى قم به هم مىپيوندند ) فشافويه - كرج - جاجرود ، و تمامى اينها پس از گذشتن از ميان دشت حوض سلطان ( درياچه‌اى كه در دشت پست ميان قم و جنوب بلنديهاى علىآباد در 40 كيلومترى شرق جاده قم - تهران امروزى ) به درياچه نمك مىريزد . اما درياچه ( حوض سلطان ) از آبهاى بلنديهاى پيرامون خود تشكيل مىشد ، كه امروز ، با بستن مسير آن آبها درياچه حوض سلطان خشك شده و تبديل به نمكزار گرديده است . ( 1 ) . دير گچ يا دير گچين ، يا دير كاج كه در برخى منابع تاريخى معرّب آن نيز كه « دير جصّ » است آمده ، يكى از قلاع بزرگ كهن و باستانى ميان قم و رى بوده است ، و پيشتر به تفصيل درباره آن سخن رفت . خرابه‌هاى اين قلعه امروز در شمال شرقى درياچه حوض سلطان ( در 40 كيلومترى شمال جاده قم - تهران ) قرار دارد . ( 2 ) . در نسخه اصل و چاپى : ص 47 بياض است ، و اين نام در ديگر نسخه‌ها آمده است . ( 3 ) . شهور جمع شهر : ماه . ( 4 ) . در كتابهاى جغرافيا و بلدان عربى ، اصطلاح اوغرات و ايغار به معناى زمينى كه از پرداخت خراج و ماليات ساليانه معاف باشد آمده است ، در كتاب « بلدان الخلافة الشرقية ( ترجمه عربى ) ص 233 » به نقل از ابن حوقل آمده است : ( و قد اوغرت لهم ايغارا ، أى أنها معفاة من