--> نيز نمونه ديگرى از اين گونه مساجد بوده ، كه همگى داراى يك ايوان و فاقد هر گونه تزئينات هنرى و گچ‌برى و جز آن بوده‌اند ، بعدها در قرن سوم و چهارم هجرى بتدريج ساخت مساجد چهار ايوانه همراه با تزئينات هنرى و محرابهاى سنگى يا آجرى رواج يافت . امروزه اثرى از مسجد جامع كهن و عتيق قم نمىباشد ، از اين‌رو درباره جايگاه و موقعيت جغرافيايى آن در قم كنونى ميان مورخين و قم‌شناسان اختلاف نظر وجود دارد ، دكتر مدرسى در ( تربت پاكان : 2 / 115 ) مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام كه امروزه بخش وسيعى از محدوده چهارراه بازار و خيابان حضرتى و حدّ فاصل دو پل علىخانى و پل ميدان نو را در بر دارد را مسجد جامع عتيق قم مىداند ، مىگويد : ( مسجد جامع عتيق قم منسوب به امام حسن عسكرى عليه السلام ، از كهن‌ترين مساجد اين شهر است ، دور نيست آن همان « مسجد عتيق » نخستين مسجد بنا شده در اين منطقه باشد ، كه پيشتر آتشكده بوده ، و أحوص بن سعد اشعرى آن را ويران ساخته ، و بر جاى آن مسجد مزبور را به در پل بساخت ، و گرداگرد آن رواق‌ها بگردانيد ) ، ليكن صفى الدين محمد نويسنده كتاب خلاصة البلدان مسجد جامع أبو الصّديم ، حسين بن على بن آدم أشعرى را كه در سال 265 ه ميان قم ( مقصود بخشهاى مشرق رودخانه قم ) و كميدان ( بخشهاى غربى رودخانه قم ) بنياد كرد ، همان مسجد جامع عتيق قم مىداند . و بنا بر شواهد و قرائن مسجد جامع ( يا جمعه ) كنونى در محله دروازه رى از خيابان آذر احتمالا همان مسجد ساخته أبو الصديم بوده است . مرحوم استاد على اصغر فقيهى ( تاريخ مذهبى قم : 128 ) معتقد است كه ( محل مسجدى كه اشعريان بنا كردند در نزديكىهاى خاكفرج و وادى السلام امروزى بوده است ) ، ليكن همان گونه كه در پاورقى پيشين گفته شد ، به تصريح تاريخ قم ، مسجد جامع عتيق ساخته أحوص اشعرى در نزديكى دزپل بوده است ، از اين رو مسجد بايد در مشرق رودخانه و در نزديكى ساحل رودخانه - و نه در بخش كميدان و غربى شهر - ساخته شده باشد ، از اين رو انطباق آن بر مسجد أبو الصّديم ( مسجد جامع كنونى ) يا بر بخشهايى از زمينهاى خاكفرج بسيار بعيد است . اما مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام نيز نمىتواند مسجد جامع عتيق بوده باشد ، زيرا منطقه اين مسجد در قرن اول هجرى بدور از روستاهاى 6 يا 7 گانه قم ، و از دسترس مردم دور بوده است ، و طبيعى است كه معمولا آتشكده يا مسجد در ميان محله‌هاى مسكونى يا در محوطه‌ها و فضاى باز نزديك آنها ساخته مىشده است ، از اين