متوجه مىشوند ، و زحمت مىدهند در هر سالى ؛ اكر غرض ترا آنست كه بثغر قزوين روى ، تا دفع كفّار و مخالفان كنى ، و أجر و ثواب حاصل كنى ، اينجا نيز ديلم مىآيند ، پس اينجا مقام كن ، تا من از برآىء تو مسجدى بنا نهم ، تا تو در آن نماز بكزارى . پس از آن أحوص از برآىء براذرش عبد اللّه ، مسجد عتيق « 1 » بدزپل « 2 » بنا نهاد ، و

--> دار الاسلام قرار داشت و ساكنان آن به اسلام تشرف نيافته بودند ، از اين رو هراز چند گاهى به بخشهاى مسلمان‌نشين جنوب گيلان و مازندران ، كه شامل مناطق قزوين و ساوه و قم مىشده تاخت و تاز مىكردند ، و با غنائم جنگى و اسير باز مىگشتند ، از اين رو مناطق مرزى بخشهاى ياد شده ، به عنوان ثغر به شمار مىرفت ، و همواره سربازان و مجاهدان مسلمان در آن به حراست سرزمينهاى دار الاسلام به پاسدارى ( - مرابطه ) مشغول بودند . ( 1 ) . صفت عتيق يا كهن بعدها - يعنى يك قرن پيش از نگارش اين كتاب - بر اين مسجد گذارده شد ، و آن هنگامى بود كه أبو صديم در سال 265 هجرى در دوره خلافت المعتمد باللّه عباسى مسجد جامع ديگرى در قم بنا نهاد ، از اين رو مسجد كهن ساخته أحوص بن سعد أشعرى از مسجد جامع بودن برافتاد و به صفت عتيق يا كهن مشهور گرديد . ( 2 ) . در برخى از نسخه‌هاى تاريخ قم و برخى از نوشته‌هاى برگرفته از آن ، اين كلمة با ضبط در پل آمده است كه احتمالا نادرست باشد ، زيرا كه در نسخه‌هاى كهن همواره ضبط اين نام دزپل مىباشد ، و دز در لغت فارسى به معناى قلعه و حصار است ، كه گاهى مزيد مؤخر نام مكان قرار مىگيرد ، مثل ( اسپى دز ، رويين‌دز ، كهن‌دز ، قهندز ) ، و گاهى مزيد مقدم نام مكان ، مثل ( دزبار ، دزمار ) ( لغت‌نامه دهخدا : ماده دز ) . و اما دزپل قم به تصريح تاريخ قم پلى بوده است بر روى رودخانه قم ، و كرانه شرقى اين پل پيشتر قلعه و باروى روستاى ممّجان بوده ، كه خود قلعه و پيرامون آن به نام جلنبادان مشهور بوده است ، و بعدها و پس از بهم پيوستن روستاهاى شش گانه يا هفت گانه دشت قم ، و فراهم‌آمدن شهر قم ، پلى كه بخشهاى شرقى را به بخش غربى ( - كميجان كه بر روى زمينهاى وادى السلام و فضاهاى پيرامون امروزى آن قرار داشته ) پيوند مىزده است ، در نزديكى اين دژ ساخته شد ، و احتمالا به علت مجاورت با قلعه كهن جلنبادان ، نخست به نام پل دژ جلنبادان شهرت يافت ، و بتدريج اين نام طولانى در محاورات عامه مردم ، به شيوه معمول ميان آنان ، با حذف و تقديم و تأخير كلمات آن به نام دز پل