بكلّى خراب كردانيد « 1 » ، جنانج اثر آن را نكذاشت . پس از آن أهل قم ديكر باره آن را اعاده كردند و بنا نهادند » ، مضى هذا « 2 » . چنين كويند بعضى از رواة عجم ، كه : « وجوه و أشراف آل سعد را بر كنار رودخانه قم سراها و كوشكها بودند ، كه به جهت نزهت و تفرّج « 3 » ، و ترفيه خاطر « 4 » در آن مىنشستند ، و برودخانه و بساتين « 5 » - در فصل ربيع « 6 » - مشرف « 7 » مىكشتند ، و در آن نظر مىكردند . جون رودخانه در ولايت عباس بن عمرو غنوى « 8 » ، در سنهء اثنتين و تسعين و مائتين « 9 » هجريّه ، جارى و روان شد ، سيلى عظيم برسيد ، و آن سراها و كوشكها مجموع ، با سرآىء محمّد بن اليسع بن حمزه « 10 » - كه اليوم

--> لغايت 257 هجرى است و سال 291 هجرى از سالهاى دوران خلافت المكتفى باللّه عباسى است ، و در صورت تصحيف ( خمسين ) به ( تسعين ) باز سال 251 دوره خلافت المستعين باللّه عباسى است نه المعتزّ باللّه . ( 1 ) . در منابع تاريخى يادى از اين حمله به شهر قم نيامده است . ( 2 ) . اشاره به پايان اين گفتار درباره باروى قم ، كه مصنف تاريخ قم از بعضى از راويان نقل كرد . ( 3 ) . تفرج‌كردن : سيركردن و گردش‌نمودن جهت گشادگى خاطر ( لغت‌نامه دهخدا : ماده تفرج ) . ( 4 ) . ترفيه خاطر : آسودگى و آسايش‌دادن و خوشوقت گردانيدن ( لغت‌نامه دهخدا : ماده ترفيه ) . ( 5 ) . جمع بستان به معناى باغ و بوستان . ( 6 ) . فصل بهار . ( 7 ) . از بلندى به پايين نگاه‌كردن ، يا نظاره‌كردن از بالا به پايين را إشراف گويند . ( 8 ) . اطلاع دقيقى از او در دست نمىباشد ، تنها از گفتار تاريخ قم استفاده مىشود كه در برخى از سالهاى دهه پايانى قرن سوم هجرى ( در سال 292 تا 296 هجرى ) امارت قم را به عهده داشته است ، و در دوره امارت او براى هفتمين بار زمينهاى كشاورزى قم را مساحت كردند ، و پيش از اين او مدتى را در دوره قيام صاحب الزنج در سال 273 ه در بصره گذرانيده ، و شاهد قيام آنان بوده است . ( 9 ) . سال 292 هجرى . ( 10 ) . او محمد بن اليسع بن حمزة بن اليسع بن عبد اللّه بن سعد أشعرى است ، نياى او حمزة بن