« ذكر صورة فتح ناحيت قم » راويان فتحهاى بلاد اسلام ، روايت كنند ، كه : « بيشترين نواحىء اصفاهان ، كه ابو موسىء اشعرى و اميران لشكر او فتح كردند و بكشادند ، بجنك و قهر بود « 1 » ، و بتيغ و شمشير بر ايشان غلبه كردند ، و فتح آن بر وجه صلح نبوده . و آبروزهء ثيمرتين همه نواحىء اصفاهان بوده » پس مىنمايد كه فتح ناحيت قم بجنك و محاربت نبوده باشد ، زيرا كه أعمال « 2 » ناحيت قم ، به أعمال آن نواحى متّصل بوده . و همچنين أبو علىّ عبد الرحمن بن عيسى بن حمّاد همدانى ، المعروف بكاتب بكر ابن عبد العزيز « 3 » ، در كتاب خود كه آن را كتاب همدان نام كرده است ، جنين ياد كرده است كه : « من كتب اموال « 4 » و غير آن را مطالعه كرده‌ام ، و در آنجا يافته‌ام كه أبو

--> ( 1 ) . در اصطلاح فقه اسلام از اين گونه سرزمينها با نام « اراضى مفتوحة عنوة » ياد مىشود . ( 2 ) . روستا و نواحى پيرامون شهر . ( 3 ) . ابو على كاتب ، عبد الرحمن بن عيسى بن حمّاد همدانى ( حدود 200 - 327 ه ق ) كاتب امير بكر بن عبد العزيز عجلى كرجى ، تاريخ‌دان و زبانشناس و شاعر ، و نويسنده كتاب همدان‌نامه يا تاريخ همدان يا كتاب همدان كه نخستين تاريخ مستقل درباره شهر همدان بشمار مىرود كه از ميان رفته است ، و تنها برخى مطالب آن در بعضى از منابع آمده است ، او كتاب ديگرى به نام الالفاظ الكتابيّة دارد كه چندين بار چاپ شده است . ( نگاه كنيد به : همدان‌نامه : ص 362 ) ( 4 ) . اموال جمع مال ، و كتب اموال كتابهايى است كه درباره قانون و دستور و احكام جمع‌آورى خراج از سرزمينهاى اسلامى تدوين شده است ، اهميت اين گونه كتابها بدين جهت است كه