شروان اذره « 1 » باشد . و در هر شهرى « 2 » و ولايتى چنين آفتى دارند كه اگر ياد كرده‌آيد بملالت ادا كند . و ناحيت بيهق را ازين آفتها هيچ لازم نيست مگر امراضى كه معهود باشد كه مردمان را افتد ، و بيشتر امراض اين ناحيت « 3 » از حرارت بود ، و درين ناحيت مردم ممراض كمتر بود بتقدير اللّه تعالى . ذكر امهات ولايات هر ولايتى را امى است « 4 » يعنى اصلى . ام القرى در عرب مكه باشد ، قال اللّه تعالى لتنذر ام القرى و من حولها ، و در عراق در قديم ام القرى بصره بوده است ، اكنون بغداد است كه آن را دار السلام خوانند . و در مادون بغداد ام القرى اصفهان است . و در كابل ام القرى غزنه است . و در ما وراء النّهر ام القرى سمرقند است . و در خراسان ام القرى مرو است . و در يمن ام القرى صنعاست . و در مغرب ام القرى سوس و قرطبه است . و در شام ام القرى دمشق است ، و گفته‌اند بيت المقدس است « 5 » . و در روم ام القرى قسطنطنيه است . و در طبرستان ام القرى آمل است . و در كرمان ام القرى جيرفت است . و در بلاد چين ام القرى كاجغر است . و در عواصم و ثغور امهات القرى معتبر نيست ، و اللّه اعلم . فصل در بيان اعتبار بهواى شهر هادون ديگر عناصر حكما سخن گفته‌اند تا چرا باشد كه مردم گويند هواى اين شهر و آب و تربت اين « 6 » از ديگر شهر بهتر است و خوشتر ، و در آتش كه چهارم ايشان ست اين تمييز ننهند « 7 » و عناصر آتش و هوا و آب و خاك است - و هرگز نگويند كه آتش اين شهر از آتش ديگر شهرها گرمتر است يا تيزتر و محرق‌تر . و ازين جواب گفته‌اند كه آتش ازين عناصر قبول تأثير كمتر كند و ممازجت او با ديگر عناصر دشوارتر بود ، « 8 » و زمين

--> ( 1 ) نص و نب كذا و شايد ( ادره ) بمعنى ورم بيضه باشد . ( 2 ) و هر شهرى . ( 3 ) اين ولايت . ( 4 ) امى باشد . ( 5 ) بيت المقدس . ( 6 ) آن . ( 7 ) اعتبار ننهند . ( 8 ) كمتر بود و ممازجت او با ديگر عناصر دشوارتر بود .