علي بن زيد البيهقي ( ابن فندق )

324

تاريخ بيهق ( فارسى )

ص 282 س 12 و اين بود شب چهارشنبه . . . در اينجا تاريخ قتل متوكل عباسى و در صفحهء قبل ( سطر 16 ) تاريخ قطع سرو كشمر كه هر دو در يك سال اتفاق افتاده است ، سال 212 نوشته شده ، و اين درست نيست ، چه متوكل در سال 247 بقتل رسيده و سال 212 تاريخ جلوس او بر مسند خلافت است نه تاريخ وفات او . اشتباه در اين عدد ظاهرا بسببى از اسباب در اصل نسخه واقع شده و آن را بر سهو و تحريف نساخ نميتوان حمل كرد ، زيرا در هر دو نسخه در دو موضع تكرار و از اين گذشته سال واقعهء معينى بجاى سال واقعهء معلوم و معين ديگر گذارده شده و دو واقعه هم اتفاقا مربوط بيك شخص است ، و اين نوع اشتباه غالبا در وقت نقل ارقام و اعداد از دفترى بدفتر ديگر روى مىدهد . و العلم عند الله ( عت ص 283 ) ص 283 س 6 و سرو فريومد عمر و بقا . . . مؤلف در سابق ( ص 282 س 12 ) تاريخ قتل متوكل را سال 232 شمرده ، و پيش از آن ( ص 281 س 16 ) تصريح كرده است كه سرو كشمر را در سال 232 از پاى انداختند و عمر سرو در آن وقت 1405 سال بوده است . با در نظر گرفتن اين مقدمات ، مدت بقاى سرو فريومد را بعد از سرو كشمر و همچنين مدت عمر سرو فريومد را بسه وجه مىتوان تعيين كرد و مؤلف هم ناگزير يكى از آن سه وجه را اختيار كرده است . اول اينكه تاريخ ناصحيح وفات متوكل را ( سال 232 ) مأخذ قرار دهيم ، دوم اينكه تاريخ واقعى هلاك او را « سال 247 » منظور داريم ، سوم اينكه تاريخ واقعى را با يك سال اختلاف ( بعادتى كه مؤلف در بعضى از نظائر آن داشته است ) يعنى سال 246 به حساب آوريم بقاى سرو فريومد پس از سرو كشمر بنا بوجه اول 305 و بوجه دوم 290 و بوجه سوم 291 سال مىشود ، و مدت عمر آن سرو مطابق حساب اول 1710 و به حساب دوم 1695 و به حساب سوم 1696 مىشود . و اما مؤلف بطورى كه از قرائن استنباط مىشود مطابق وجه سوم تعيين مدت كرده و با اينكه در سابق سال 232 را بجاى 247 ثبت كرده در موقع حساب تاريخ واقعى و صحيح را در نظر گرفته است ، منتهى بعادتى كه در تعيين غالب تواريخ داشته « و اين معنى در ممارست بر مطالعهء كتاب او به خوبى آشكار مىشود » يك سال با ديگران اختلاف كرده و بجاى سال 247 سال 246 را مأخذ قرار داده و دو عدد 291 و 1696 را استخراج و ثبت كرده است ، و نويسندگان ( نص ) و ( نب ) عدد نخستين را درست و عدد دومين را غلط نوشته‌اند ، و در مقام تصحيح بايد عدد 1696 بجاى عدد 1691 گذارده شود . ص 284 س اول تا آخر فصل مؤلف در اين فصل وقايع نزديك به زمان ختم كتاب را بطور يادداشت بدون رعايت ترتيب كامل نوشته و خلاصهء آن بطور