علي بن زيد البيهقي ( ابن فندق )

مقدمهء مصحح و ناشر 14

تاريخ بيهق ( فارسى )

از جملهء كتب بسيار معروف مؤلف ذيلى بوده است بر تاريخ يمينى موسوم بمشارب التجارب و غوارب الغرائب « 3 » و مشتمل بوده است بر وقايع تاريخى ايران در مدت صد و پنجاه سال از همانجا كه تاريخ يمينى ختم مىشود يعنى از حدود سنهء 410 الى حدود 560 هجرى ، و بعبارة اخرى شامل بوده است تقريبا تاريخ تمام دورهء غزنويه و تمام دورهء سلجوقيه و نيمهء اول دورهء خوارزمشاهيه را ، ياقوت

--> محمد بن يحيى حسينى تقديم كرده است . از مؤلفات بيهقى نسخهء ديگرى نيز موجود است كه هنوز هم شايد بيش از چند نفرى از وجود آن مطلع نباشند ، و آن جلد اول لباب الانساب است كه دانشمند محترم آقاى مشكوة بكشف آن موفق گرديده و نگارنده را بدان دلالت كرده‌اند و نگارنده در تصحيح تاريخ بيهق از آن نسخه استفاده كرده است . اين كتاب در كتابخانهء مدرسهء سپهسالار بنام ( نهاية الانساب ) مضبوط و سبب مجهول ماندنش نيز همين نام عوضى بوده است ، بيهقى اين كتابرا بنام ابو الحسن على بن محمد بن يحيى علوى تاليف كرده و در مقدمه پس از حمد و ثنا مىگويد اين سيد بزرگوار مرا بتاليف كتابى در علم انساب مامور ساخت - و اين هنگامى بود كه بسبب فتنهء نيشابور در مسقط الراس خود اقامت گزيده و پيوسته در خدمت و صحبت آن سيد بزرگوار بودم - و من پس از استخاره در اواخر جمادى الاخرة سال 558 بتاليف آن شروع كردم . تاريخ فراغ از تاليف كتاب هم بطورى كه در آخر كتاب مىنويسد در همين سال ( ماه رمضان ) بوده ، و بنا بر اين تاليف جلد اول لباب الانساب در مدت سه ماه تقريبا انجام يافته است . از نكات قابل توجه اينكه مؤلف در موضعى از كتاب مىگويد مرا بر تاليف اين كتاب سيد نسابهء خراسان على بن حسن بن مطهر اعانت كرده ، و اين سيد عمر خود را در فن انساب گذرانيده و در مرو با امام حسن بن محمد قطان مؤلف كتاب ( الدوحة ) آمد و شد داشته است ، و اگر اين عالم نسابه و كتب او نمىبود در اين روزگار فتنه و آشوب ( كه در نيشابور كتابخانه‌اى بر جاى نمانده و كس نيست كه نسب خود را بداند تا با نساب سادات چه رسد ) نوشتن اين كتاب براى من ميسر نميشد . لباب الانساب مشتمل بر مطالب سودمند و نكات تاريخى مهم و دانستنى و وصف آن در خور مقاله و بلكه رساله‌اى مستقل است ، اين مجلد به خط نسخ بسيار خوب نوشته شده ليكن متاسفانه بقدرى مغلوط است كه به وصف در نمىآيد ، آقاى مشكوة احتمال مىدهند كه جلد دوم اين كتاب هم در آستانهء مقدس رضوى ع يافته شود ، و با همتى كه در تتبع آثار علم و ادب دارند در صدد تحقيق آن هستند . ( 3 ) رجوع كنيد به همين تاريخ بيهق حاضر ( صفحهء 20 ) و بتاريخ ابن الاثير در حوادث سنهء پانصد و شصت و هشت ( طبع مصر 11 : 170 ) و بابن ابى اصيبعة ج 1 ص 22 و بحاجى خليفه در تحت همين عنوان « مشارب التجارب » و نيز بمآخذ ديگر كه بعدها اشاره بدان خواهد شد ، در ابن الاثير و ابن ابى اصيبعة كلمهء مشارب با سين مهمله يعنى ( مسارب ) مسطور است و در ساير مآخذ ( مشارب ) با شين معجمه كما فى المتن .