مىدانند . به طورى كه محمود بن ولى در بحر الاسرار مىگويد : در ماه رجب 1045 ه . / دسامبر 1635 ، ژانويه 1636 م ، 12000 خانوار قرقز كه در آن زمان هنوز كافر بودند از قراتگين گذشته به « خيسار » آمدند . در سدهء 13 ه . / 19 م ، صاحبان قراتگين نيز مانند صاحبان [ ميران ، شاهان ] بدخشان ، مىگفتند كه از اخلاف اسكندر مقدونى مىباشند . قراتگين در آن عهد در تحت حكومت عاليهء خوانين خوقند قرار داشته است . قراتگينيان در عهد محمّد على خان ( 1842 - 1822 م ) در سال 1250 ه . / 1834 م ، مطيع گشتند . ولى هم در دوران عالم خان ( آغاز سدهء 19 ) بخش مهمى از قشون دايمى كه خان مزبور تشكيل داده بود ، مركب از ايشان بوده است . بارى ديگر از لشكركشيى كه از خوقند به قراتگين در زمان ملا خان ( 1862 - 1858 م ) صورت گرفته بود ، ياد شده است . در آن زمان مظفر خان فرمانفرماى قراتگين بوده است . چون در سال 1896 م ، « خيسار » ناگزير تابع امير بخارا گشت ، قراتگين نيز توسط لشكريان امير اشغال گشت و مظفر خان را اسير كرده به بخارا بردند . در نتيجه اختلاف و مناقشه‌اى بين بخارا و خوقند بروز كرد كه با حكميت حكمران كل روسى ( كاوفمان ) فيصله يافت و مظفر خان مجددا به متصرفات خود بازگشت » . به اختصار از گزيدهء مقالات تحقيقى / 61 - 62 . 145 / 14 - محمد على خان حكمران خوقند . . . در سنهء 1830 م ، به قراتگين تاخت . قره تگين 145 / 16 - قلعهء خم از پيشينهء تاريخى اين ناحيه اطلاع دقيقى در دست نيست ، شايد به سبب كوهستانى بودن منطقه ، جهانگردان زيادى به آنجا نرفته‌اند . بارتولد مىنويسد : ماسلوفسكى نخستين اروپايى است كه در پايان سدهء نوزده محل را از نزديك ديده و از خمى كه از سنگ خارا تراشيده شده و به قول اهالى كار همرزمان اسكندر مقدونى است ، ياد مىكند و دربارهء وجه تسميهء قلعهء « خم » مىنويسد كه : به گفتهء