ميرزا سراج بخارايى كه در سال 1902 م ، تاشقرغان را از نزديك ديده است ، دربارهء اوضاع اقتصادى آن چنين مىنويسد : « تاش قورغان يكى از شهرهاى تركستان است . از آىبيك ( ايبك امروز ) خيلى بزرگتر است و آباد . آب جارى ، باغهاى خوب ، درختزارها و چمنهاى سبز و خرّم بسيار دارد . حصار و ارگ حكومتى خاكى بنا ، و چند در كاروانسرا و رسته و بازار سرپوشيده و سرواز به قدر وسعت خودش دارد . چند عدد مدرسه و مسجد جامع ، يك بازار سرپوشيدهء خشتى هم دارد كه داكه و ململ و قماش زرى مىفروشند . تمام مال التجارهء آن از روسيه به طريق ترن‌زيد مىآيد ، يعنى آنچه مال كه تجّار از روسيه بياورند ، اگر مال فرنگ باشد باجش را پس مىدهد . به مال خودش محض رقابت تجارت چند پرسنت ( درصد ) تنزيل مىكند . از كابل هم مال فرنگ را مىآورند ، ولى نسبت به مال التجارهء روس خيلى كم است » . تحف اهل بخارا / 231 . در اواخر جنگ جهانى اول ( 1941 - 1918 م ) با بسته شدن مرز بخارا و افغانستان ، تجارت خارجى تاشقرغان از رونق افتاد و مزار شريف كه بنابر مصلحت حكومت به عنوان مركز ايالت ( استان ) برگزيده شده بود ، از رونق و جاذبهء شهرى بيشترى برخوردار شد . در عوض به جاى تجارت ، صنعت در ايران شهر رشد كرد ، بويژه صنايع فلزى كه آمدن مهاجران از بخارا سبب توسعهء آن شد . بازار تاشقرغان با تيمچه‌هاى سقف گنبدى كه در حدود سال 1845 ساخته شده ، در سال 1971 داراى 108 دكان و 28 سرا بود . گرچه بازار اين شهر در اختيار ادارهء حفظ آثار باستانى قرار دارد ؛ امّا در اثر نوسازى و ترميم ، معمارى سنتى بخشهاى جنوب و غرب آن ، اصالت خويش را از دست داده است . تا اوايل سدهء 20 تاشقرغان اهميت زيادى در منطقه داشت ، امّا پس از ايجاد راههاى شوسه‌رو ( 1933 ) به اهميت ايبك ، مركز استان ، افزوده شد . اين شهر امروز به دو نام : « خلم » يا « تاشقرغان » شناخته مىشود و داراى 455 / 4 كيلومتر مربع مساحت و 151 روستاست و جزو استان سمنگان در شمال افغانستان است . جغرافياى شهرى در افغانستان / 117 - 124 ؛ شناسنامهء افغانستان / 62 .