كنندگان و ايستادگان و راكعان و ساجدان « 1 » . و پس از آن مىفرمايد - و ، ندا ده در مردمان به حج « 2 » . در زمان ابراهيم ، مردمان از همه نواحى ، از هر قوم و طايفه ، به سوى خانهء خدا مىشتافتند . پس از ابراهيم فرزندش اسماعيل و بعد از وفات وى فرزندانش و داييهاى فرزندانش از خاندان جرهم عهده‌دار خدمت به خانهء كعبه شدند . و پس از ايشان ، عمالقه خدمتگزارى كعبه را به عهده گرفتند . در بين طوايف و گروههايى كه براى اداى حج مىآمدند ، طايفه‌اى به نام طايفهء تبع [ 60 ] بود . يكى از بزرگان آن طايفه به نام قيار اسعد ابو كرب بر روى كعبه پارچه‌اى نرم و جامه‌هاى مخطط يمانى پوشانيد و فرمان داد كه آن خانه را پاك نگه دارند و براى آن كليدى قرار داد . و نيز نقل شده است كه ايرانيان حج مىكردند و به كعبه نزديكى مىجستند . دو آهوى زرينى كه عبد المطلب هنگام كندن چاه زمزم يافته بود از قربانيهاى آنان بوده است « 3 » . بعد از خاندان جرهم ، اسماعيل و عمالقه ، قبيله خزاعه [ 61 ] و مجددا فرزندان اسماعيل عهده‌دار خدمتگزارى خانهء خدا شدند . بتدريج فرزندان اسماعيل افزوده گشتند و پراكنده شدند . و قبيلهء كنانه [ 62 ] از آن منشعب گرديد . از قبيله كنانه نيز ، قبيلهء قريش [ 63 ] و قبايل ديگر انشعاب يافتند . وقتى قبيلهء قريش بر قبيلهء خزاعه غلبه يافت و آن را از كعبه بيرون راند و خود بر آنجا تسلط يافت ، بزرگتر ايشان در آن روزگار قصى بن كلاب [ 64 ] بود . قصى ، خانه را تعمير كرد و سقفى از چوب درخت كنار ( سدر ) و برگ درخت نخل بر آن ساخت . در زمان عهده‌دارى امور مكه ، از جانب قبيله قريش بر اثر سيل يا به قولى حريق ، خانهء مزبور خراب شد . پس آنگاه با جمع‌آورى مبلغى پول تخته پاره‌هاى يك كشتى شكسته را كه در ساحل بندر جده [ 65 ] وجود داشت خريدارى كردند و آنها را در ساختن سقف كعبه به كار بردند و بنا را از نو تعمير نمودند . ارتفاع ديوارهاى آن پيش از خرابى ، كمى از قامت يك انسان بلندتر بود .

--> ( 1 ) . سورهء حج ، آيات 27 - 28 ( 2 ) . سورهء حج ، آيات 27 - 28 ( 3 ) . ابن خلدون - عبد الرحمن - مقدمهء ابن خلدون ، ترجمهء محمد پروين گنابادى . 2 ج ( تهران ترجمه و نشر 1359 ) ج 2 ، ص 691