چنان كه محكمتر نتواند بود . و ميان دو ستون شش گز است همه فرش رخام ملون انداخته و درزها به ارزير گرفته . و مقصوره بر وسط ديوار جنوبى است بسيار بزرگ چنان كه شانزده ستون در آنجاست و قبه‌اى عظيم و بزرگ منقش به مينا . و در آنجا حصيرهاى مغربى انداخته و قنديلها و مسرجها جدا جدا به سلسله آويخته است . و محرابى بزرگ ساخته‌اند همه منقش به مينا و دو جانب محراب دو ستون رخام باشد به رنگ عقيق سرخ و بر دست راست ، محراب معاويه است و بر دست چپ محراب عمر و سقف اين مسجد به چوب پوشيده است . بر چهار جانب اين پوشش از آن هر شهرى از شهرهاى شام و عراق صندوقها ، و مجاوران نشسته ، در اندرون پوشش حوضى است در زمين كه چون سر نهاده باشند با زمين مستوى باشد جهت آب تا چون باران آيد آنجا رود . شهر بيت المقدس بر سر كوهى است و زمين هموار نيست ، اما مسجد را زمين هموار و مستوى است و از بيرون مسجد به نسبت مواضع هر كجا نشيب است ، ديوار مسجد بلندتر است و هر كجا فراز است ديوار كوتاه‌تر است . » « 1 » دكتر گوستاولوبون [ 9 ] در كتاب تمدن اسلام و عرب نيز مىگويد : « مسجد اقصى كه از حيث قدمت كمتر از مسجد عمر نيست در همان محوطه حرم واقع است . مسجد مزبور در اصل كليسايى بود كه « ژوستىنين » امپراطور روم شرقى به نام حضرت مريم بنا نمود . مسلمانان طبق دستور خليفهء دوم آن را تغيير داده ، به صورت مسجد بنا نمودند . اين معبد يك بار به سبب زلزله منهدم شد كه در سال 585 ميلادى دوباره آن را ساختند . تغيير و تبديلى كه در اعصار مختلف در آن پيدا شد به تدريج صورت بناى اسلامى را به خود گرفته است . مثلا در سال 583 هجرى قمرى برابر با 1099 ميلادى ، صلاح الدين ايوبى آن را تجديد بنا و مرمت نمود . بعدا قسمت ديگر آن از قبيل دروازه و غيره در قرن نهم هجرى ساخته شد مصالح ستونهاى اندرونى مسجد بتدريج از ابنيهء مختلف گرفته شد نقشه و طرز طاقنماى مركزى ، رومى است و احتمالا در قرن هفتم ميلادى ساخته شده است ، و طاقنماى آن بيشتر جناقى شكل است . در زمان جنگهاى صليبى ، نصارى در همين مسجد توقف داشتند و حتى دالانى كه در آن موجود مىباشد مخزن اسلحهء لشكريان

--> ( 1 ) . ناصر خسرو قباديانى . سفرنامه . به تصحيح دبير سياقى . ( تهران ، محمودى ، افست از روى نسخهء برلين ، بىتا ) ص 31