برخى ازين صوفيان در ممالك خراسان و عراق و عرب گشت و گذار داشته و مبادى صوفيئ را مىپراگندند ، و در قرن سوم و چهارم ، ادامهء تعليمات ايشان بنهايت عروج و نشر رسيده بود ، و دو مكتب معروف تصوف اسلامى يعنى مكتب خراسان در نشاپور و مكتب بغداد از تعاليم و افكار ايشان مستفيض بود . اين صوفيان بقول ماسنيون : ممثلان و نمونهايى بودند ، كه چهرهاى زنده مفكران بزرگ اسلام را نمايندگى ميكردند ، و ايشان بگفتهء علامه اقبال : اسلام را به جمال و كمال آراستند ، و روح انسانيت عالى و اخوت جهانى را به آن دميدند ، در حالى كه در اسلام فقيهان و متكلمان چنين چيزى نبود « 1 » . تا جاييكه ميدانيم : مسلمانان عملا دربارهء زهد و تنسك ، مواريثى از عهد نبوت و صحابه داشتند ، ولى كتابرا نخستين بار دربارهء زهد ، همين صوفيان و علماى خراسان نوشتند ، كه از ان جمله عبد اللّه بن مبارك مروزى محدث و زاهد معروف خراسان ( متوفى 181 ه 797 م ) كتاب الزهد و الرقائق « 2 » ، و سهل عاصم كتاب زهد « 3 » ، و امام احمد بن حنبل مروى الاصل كه پدرش والى سرخس بود ، و خودش موسس مذهب حنبلى است ، نيز كتاب الزهد را تأليف كرده بود « 4 » . مدرسهء خراسان كه امام متأخرآن ابو نصر سراج طوسى در نشاپور بود ( متوفى 378 ه 988 م ) به نوشتن كتب و آثار جاويدان تصوف شهرت دارد ، و پيروان اين مكتب ، تراث عظيم ادبى صوفيان را باقى گذاشته‌اند ، مانند اللمع سراج و طبقات الصوفيه ابو عبد الرحمن سلمى ( متوفى 412 ه 1021 م ) و الرسالة القشيريه عبد الكريم بن هوازن قشيرى ( متوفى 465 ه 1072 م ) و كشف المحجوب فارسى از هجويرى غزنوى ( متوفى حدود 490 ه 1096 م )

--> ( 1 ) - فلسفهء عجم علامه اقبال ترجمه اردو 134 ببعد طبع حيدرآباد دكن 1946 م ( 2 ) - بروكلمان 3 / 153 ( 3 ) - طبقات انصارى 207 ( 4 ) - الاعلام 1 / 192