و زيج مأمونى ، و كتاب ابعاد و اجرام ، و كتابى در دوائر مماس و عمل تسطيح قائم و مائل و منحرف . كتاب الرخائم و المقاييس . بقول ابن نديم و قفطى : حاسب به سال صدم زندگى رسيده بود . « 1 » كه درين صورت تولدش بايد در حدود 120 ه 737 م باشد . بو ريحان بيرونى نيز او را در قانون مسعودى نام مىبرد ، و برخى محاسبات او را مىآورد . « 2 » حبش در سريانى بمعنى پيشواى دينى است ، و او از سنه 825 تا 835 م يعنى اواخر عمر خود به مشاهدات فلكى مشغول بود ، و راجع به كسوف آفتاب 829 م 214 ه نخستين بار بطريق ارتفاع جرم فلك ارتفاع جرم فلك ( ارتفاع آفتاب ) تعيين وقت نمود ، و يك پسر او ابو جعفر ابن حبش نيز منجم و سازندهء آلات علم هيئت بود . « 3 » احمد فرغانى احمد بن محمد بن كثير از مردم فرغانه و يكى از منجمان دربار مامون بود ؛ و او را مولفاتى در علم نجوم هست مانند « المدخل الى علم هيئة الافلاك و حركات النجوم » كه مشتمل بر 30 باب و تمام مباحث كتاب بطليموس به زبان شيرين و روشن است . « 4 » يك كتاب او بنام « اصول حركات السماويه و جوامع علم النجوم » در قرن 12 م به لاتينى ترجمه شده و بنابرين در اروپا بنام لاتينى « الفرگانيوس » ALFRAGANIUS مشهور است ، و تا حدود 861 م 247 ه زنده بود ، زيرا در همين سال آب‌پيماى درياى نيل در فسطاط بنگرانى او ساخته شد ، و آثار فرغانى در اروپا بر سير ارتقائى علم افلاك اثر قوى داشت . او نظريهء بطليموس را در استقبال نقطهء اعتدالين قبول كرد ، ولى گفت : كه اثر اين استقبال تنها بر مقامات ستارگان نمىافتد ، بلكه بر سيارگان نيز اثر دارد . او قطر زمين را شش هزار و پانصد ميل

--> ( 1 ) - الفهرست 384 و اخبار الحكماء 117 ( 2 ) - گاهنامه 1310 ش سيد جلال الدين تهرانى . ( 3 ) - خدمات علمى مسلمانان 1 / 62 ( 4 ) - اخبار الحكماء 56