را داخل ساخت . « 1 » بقول ابن معتز ، خليل در خراسان با ليث مدتها زندگى كرد ، و نسخه كتاب العين خليل هم سوخته بود ، تا كه بعد از وفاتش ، ليث آن را روى حفظ خويش كه نصف آن را از برداشت نوشت ، و نصف ديگر آن را بمدد علماء بر شيوهء آن نوشت « 2 » ابن جنى در كتاب خصائص تصريح مىكند ، كه كتاب العين نزد عرب موجود نبود ، و آن را در سنه 205 ه 820 م از خراسان آوردند ، و ابو حاتم عالم عربى آن را تاليف خليل نميدانست . زيرا درين كتاب مسايل نحوى را بر مذهب كوفيان آورده‌اند ، در حالى كه سيبويه از خليل ، معانى نحوى را بر شيوهء بصريان نقل مىكند ، و ابن نديم نيز گويد : كه كتاب العين در 248 ه 862 م بوسيلهء وراقى از خراسان به بصره آورده شد ، كه 48 جزو داشت و به پنجاه دينار بفروختند . « 3 » روح خراسانى در قالب لغت و نحو در عصر عباسيان عراق و خراسان مراكز حركات ملى و علمى و فكرى بودند ، علوم دينى و ادب عربى درين سرزمين تدوين و پرورش يافت ، و حتى اصمعى مدتى در مكه و مدينه سكونت كرد ، و در انجا يك قصيده صحيح عربى را نشنيد « 4 » ولى مردم عراق و خراسان كه مواريث كهن تهذيبى و فرهنگى داشتند ، علوم اسلامى را با روحيهء قديم خود بپروردند . خراسانيان كه امام ابو حنيفه نعمان ( رض ) موسس مذهب حنفى ، نمايندهء قوى و دانشمند مزاياى فكرى و ثقافى ايشان بود ، در فقه علاوه بر قرآن و سنت و اجماع قياس را هم رواج و رونق داده بودند ، كه همين روحيه در متود علمى خليل بن احمد نيز ديده مىشود . زيرا او در لغت و نحو نيز قياس را مهم شمرد ، و بقول ابن جنى ، وى كاشف اصول قياس در علم است . در حالى كه طرف مقابل

--> ( 1 ) - معجم الادبا 17 / 6 ( 2 ) - احمد امين در ضحى 2 / 267 بحوالت معجم الادبا ( 3 ) - ضحى 2 / 268 بحوالت الفهرست و خصائص ( 4 ) - المزهر 2 / 210