سهم دانشمندان افغانستان در تدوين علوم ادبى در دورهء امويان فتوح اسلامى وسعت گرفت ، و اختلاط افراد ملل ديگر با عرب افزونى يافت . چون هزاران نفر صنعت‌كاران و موالى در مراكز ثقافت عربى يعنى كوفه و بصره و بغداد زندگى ميكردند ، و بزبانهاى فارسى و غيره متكلم بودند ، در زبان عربى فسادى ديده شد ، و اعراب ملتفت شدند كه براى حفظ قرآن عظيم از تحريف ، به تقويم زبان خود توجهى كنند ، و لهجهء قرآنى قريش را از اثرپذيرى لهجات متعددهء ديگر عربى نگهدارند . و ابو الاسود الدوءلى ( ظالم بن عمرو 1 ق ه / 69 ه ) شاگرد حضرت على نخستين بار در عهد امويان بدين كار همت گماشت ، و اساس مدرسهء بصره را در نحو عربى نهاد ، كه مدار كار آن بر منطق و قياس بود ، و در مقابل آن مدرسهء كوفه وجود داشت . « 1 » در حقيقت نحو عبارت از تكلم بزبانيست كه آن را از آغوش مادر فراميگيرند ، و تمام ملل قواعد تكلم صحيح و طبيعى السنهء خود را با وجوديكه همواره تكلم و خطابه و شعرى داشته‌اند ، در ادوار بعدى زندگانى ترتيب داده و آن را علمى ساخته‌اند . يونانيان به تدوين قواعد زبان خود پيش از قرن پنجم قبل الميلاد نپرداختند ، و رومانيان نيز در قرن اول پيش از ميلاد بدين كار دست زدند . زبان عربى نيز در عصر قبل از اسلام و ظهور اسلام شعر و خطابه داشت ، ولى

--> ( 1 ) - تاريخ الاسلام السياسى 1 / 392 بحوالت ابن نديم 60 ودى بور در تاريخ فلسفه اسلام