بن مبارك مروى - كه ذكرش گذشت - علم را در ابواب و فقه ترتيب كرد ، « 1 » و در جملهء مذاهب مشهور اربعهء اهل سنت ، موسس مذهب حنفى امام ابو حنيفه و برخى از پيروانش و در مذاهب ديگر نه‌گانه امام احمد بن حنبل مروى و اسحق بن راهويه مروى « 2 » كه ذكرش گذشت - از جملهء مردم خراسان بودند . اين مردم در زندگانى مدنى و اجتماعى خويش به دساتير مرتب حيات ضرورت داشتند و ميخواستند آن را مطابق احكام شرعى ترتيب دهند ، و ما مىبينيم كه روزبه بن داذويه مشهور به ابن المقفع اديب و دانشمند معروف اوائل عصر عباسى كه مرد عجمى و از دين زردشتى به اسلام در امده بود ، رساله‌يى را بنام رسالة الصحابه يعنى هم‌نشينان شاهان و حكمرانان نوشت ، و در ان به منصور خليفه عباسى توصيه كرد تا براى مسلمانان قانون قضايى عامى را كه مبنى بر نصوص متفق عليها و عدالت باشد بسازد « 3 » اين ضرورت شديد اجتماعى و حياتى بود . كه برخى از علماء به تدوين كتب خراج در فقه پرداختند . چنانچه معاويه بن عبيد اللّه ( متوفى 170 ه 780 م ) كاتب المهدى كه پدرش در اردن عامل خراج بنى اميه بود ، نخستين بار كتاب الخراج را تاليف كرد « 4 » و بعد ازو در عهد حكمرانى على بن عيسى بن ماهان حكمران خراسان در حدود 180 ه 796 م بود كه دبير خراسانى او حفص بن منصور مروزى كتاب خراج خراسان را نوشت « 5 » كه پس از ان كتاب الخراج امام ابو يوسف و كتاب الخراج يحيى بن آدم ( متوفى 203 ه 818 م ) هم تكميلى بود از حركت تدوينى فقه ، كه خراسانيان بموجب ضرورت محيطى خود بدان دست زده بودند . مكحول كابلى مكحول بن ابى مسلم سهراب بن شاذل فقيه و امام شام و حافظ حديث و مولدش

--> ( 1 ) - ضحى 2 / 171 ( 2 ) - ضحى 2 / 173 ( 3 ) - ضحى 1 / 208 ( 4 ) - بروكلمان 3 / 233 ( 5 ) - زين الاخبار خطى 79 الف