ولى به فلسفه و فروع آن ژرفتر فرورفتند ، اما روميان چون دولتى بزرگ تأسيس كردند ، به ايجاد قوانين و دساتير دولتى نيازمند بودند ، و درين راه هم كوشيدند ، تا كه بعد از تأسيس دولت خويش ، در مدت ده و اند سال توانستند قانونى را به وسيلهء يوسثنيان صاحب قانون مشهور 533 م بوجود آورند . « 1 » مسلمانان نيز در اوايل ، قرآن و سنت نبوى را منهاج زندگى قرار دادند ، و قراء و محدثان و اصحاب نزديك پيامبر كه حامل اين دو مبداء اساسى بودند ، بعد از رحلت نبوى ، فقيهان و مفتيان امت شمرده شدند ، كه از انجمله چهار نفر خلفاى راشدين و چندتن ديگر از اصحاب گرامى پيامبر ( صلعم ) از مراجع احكام شرعى و فقه و فتوا در مدينه بوده‌اند ، و اين منصب شرعى از انها به تابعين كه مشهورتر ايشان هفت نفر بودند انتقال يافت « 2 » ، و علاوه بر قرآن و سنت ، دو مبداء ديگر فقهى اجماع و قياس نيز مدار حجيت شرعى كشت كه اجماع عبارت از اتفاق مجتهدان امتست در عصرى بر امر دينى « 3 » ، و قياس در اصول فقه عبارت از ابانت ( نه اثبات ) مثل حكمست در يكى از مذكورين ، مانند علت آن در ديگر ، كه اين تعريف ماتريديست . و صدر الشريعه آن را به تعديهء حكم اصل به فرع در صورت وجود علت مشترك تصريح كرده و امام باقلانى آن را حمل معلوم بر معلوم ديگر در اثبات حكم و نفى آن داند . « 4 » در دورهء اموى برخى از فقهاى اسلامى قياس و رأى را در استخراج احكام شرعى دخل ندادند ، ولى حم غفبرى اين مبداء را پذيرفتند . زيرا اكابر صحابه مانند حضرت ابو بكر و عمر و زيد بن ثابت و ابى بن كعب ( متوفى 21 ه ) و معاذ بن حبل و غيرهم در مسايليكه نص صريح كتاب و سنت در ان وارد نبود ، به رأى رجوع ميفرمودند « 5 » در عصر امويان ، مسايل تشريع در دو مدرسهء فكرى تجلى كرد : مدرسهء

--> ( 1 ) - جرجى زيدان 3 / 69 ( 2 ) - جرجى زيدان 3 / 70 بحوالت دميرى 1 / 51 و ابن خلكان 1 / 92 و ابو الفدا 1 / 209 ( 3 ) - تعريفات سيد شريف 3 ( 4 ) - مغتنم الحصول فى علم الاصول ( خطى ) اصل رابع تاليف علامه حبيب اللّه محقق قندهارى ( 5 ) - تاريخ التشريع الاسلامى از سه استاد كليه شرعيه مصر 98 طبع قاهره 1946 م