علوم نقلى و عقلى مقصد ما درين مبحث روشن ساختن وضع افغانستانست در علوم عقلى و نقلى اسلامى ، كه با دين اسلام در دنياى عرب رواج يافته و در سرتاسر عالم اسلام به زبان عربى منتشر شده است . اعراب با آمدن اسلام در حيات عقلى و فكرى بمرحلهء جديدى قدم نهادند ، و مطابق دساتيريكه براى سير عقلى بشرى موجود است ، از دورهء سرعت تصديق و قبول اوهام و خرافات ، كه دورهء ابتدايى سير عقليست به دورهء شك و بحث كه مرحله دومست رسيده بودند . و چون اسلام آمد بمرتبهء سوم سير عقلى يعنى دورهء عقيدت و ايمان رسيدند ، و پس ازين دورهء عقل در عصر عباسيان آغاز شد ، « 1 » كه ما در صفحات آينده از ان بحث خواهيم كرد . در افغانستان مقارن ظهور اسلام ، دورهء خرافات و اوهام به منتهاى خود رسيده بود ، اوضاعى را كه هيون تسنگ و ديگر زايران در معابد بودايى و ديگر كيش‌هاى محلى اين سرزمين ديدند ، و در يادداشتهاى خود آن را نگاشتند ، از حكايات عقايد دينى ممسوخ مملوست . درينجا براى نمونه وضع عقائد دينى وادى ننگرهار را باستناد اقوال زايران چينى مورد غور قرار ميدهيم : شى فاهيان در حدود 400 م بعد از زيارت معبد جمجمهء بودا در هده به پاى تخت نگاراهارا ( ننگرهار ) در حدود جلال آباد كنونى رسيد . وى در جنوب

--> ( 1 ) - احمد امين در ضحى الاسلام 2 / 4 اين مراتب سير عقلى را از تاريخ ارتقاى علمى تأليف در اپر DRAPER برداشته است .