( 5 ) فرهنگ يا فكر و علم و ادب بعد از ظهور اسلام در افغانستان چنانچه در فصل نخستين اين كتاب و وقايعى كه در فصول بعد تشريح گرديده خوانديد ، كه در قرن 6 - 7 م و هنگام ظهور اسلام ، سرزمين افغانستان ، محل تخليق و حل و مزج و تقاطع فرهنگها و مدنيت‌ها و زبانها و افكار مختلف شرقى و غربى و شمالى بوده و فرهنگ مشترك و مخلوطى از عناصر مذكور درين سرزمين تشكيل شده بود . دورهء قبل از اسلام افغانستان كه با آمدن اسلام درين سرزمين پيوستگى دارد ، از نظر فرهنگ با صنعت و تمدن دورهء كوشانى وابسته است . از اسناديكه در حفريات معبد كوشانى و كانيشكاى بزرگ ( حدود 125 م ) از سرخ كوتل بغلان اخيرا بدست آمده چنين به نظر مىآيد ، كه كوشانيان در تخليق افكار و فرهنگ و صنعت خاص اين سرزمين كه آن را بعد از دورهء گريكو بود يك يكدورهء خاص افغانى توان گفت ، كارنامه‌هاى نمايانى را انجام داده‌اند ، كه از ان جمله ، تخليق آيين مخصوص شاه‌پرستى است ، كه با عناصر بقاياى افكار بودايى و زردشتى ( وجود آتش مقدس ) مجسمه‌ها و بتان شاهى را هم در معابد خود قرار داده‌اند ، و ما بقاياى اين آيين را در اوايل دورهء اسلامى در مزگت درب باميان غزنه مشاهده ميكنيم ، كه شاه آخرين دودمان لويك ، مجسمهء لويك جد بزرگ خود را از ترس مسلمانان بت‌شكن ، در تابوت سيمين گذاشته و در ان مزگت كه قبلا معبد خاص آيين شاه‌پرستى ايشان بود ،