صفارى افغانستان ساخته شده ، زير طاق جنوبى محراب داخلى ، گچ‌برى عميقى است كه با طرح سادهء گل مزين گشته و شايد از بناى اصلى عمرو ليث باقى مانده باشد ، « 1 » و آن را نمونه‌يى از تزيين سبك مشترك خراسان و عرب توان پنداشت . كارگران اين زمان در خشت‌پزى و خشت‌كارى كاملا استاد بودند ، و در بناهاييكه باقى مانده ، نشانى از عجله و يا بىدقتى مشاهده نميگردد ، در حالى كه در آثار دوره‌هاى بعدى گاهى به نظر مىآيد . در ساختمان بناهاى اوليه تمام توجه به استفاده نبوده ، بلكه به آرايش و تزيين اهميت داده شده و ارتباط كاملى بين ساختمان و اشكال تزيينى آن ديده مىشود ، اين آرايش تنها تزيين بىتناسب و جداگانه نيست ، كه روى سطح بنا اضافه شده باشد ، بلكه نتيجهء وحدت واقعى مصالح و سبك ساختمانست . « 2 » ساختمان مساجد عربى مشتمل بود ، بر دالانهاى وسيعى كه بر ستونهاى متعدد بنا مىيافت ، و مجمع نمازگذاران بود . پيش روى اين دالان صحن فراخى وجود داشت كه در يك طرف آن حوضى براى وضو و در ديگر گوشهء آن منارى بلند براى اذان دادن بود ، و در شمال و جنوب اين صحن ، براى سكونت مسافران حجراتى آباد مىشد ، و در سمت مشرقى بيرون مسجد اصطبل حيوانات و حوض آب‌خورى و غسل‌خانه و حمام وجود داشت . « 3 » از مساجد اوليهء عصر اسلامى در خراسان آثارى باقى نمانده ، ولى مورخين نوشته‌اند كه سقف بعضى از مساجد ستونهاى چوبى و برخى ستونهاى سنگى داشت ، و بناى مسجدى را كه در پهلوى غربى خراسان دكتر اريك اشميد در رى كشف نمود ، تعمير آن را به عصر المهدى از 158 تا 169 ( 775 - 785 م ) ميرسانند ، و ديگر مسجد تارى خانه مرزنهايى غربى خراسان يعنى دامغان است ، كه بناى آن را هم قبل از 200 ه 815 م

--> ( 1 ) - تاريخ صنايع ايران 135 ( 2 ) - همين كتاب 141 ( 3 ) - تمدن اسلام و عرب 217