عبد الحي حبيبى
711
تاريخ افغانستان بعد از اسلام ( فارسى )
غورى آن را در سنه 597 ه 1200 م با گنبدهاى خشت پخته از سر نو تعمير نموده بود . « 1 » كه اينك نوشتههاى همان عصر در حين ترميم مسجد جامع از زير كاشىكاريهاى عصر تيموريان برامده و واضح مىسازد كه ترميم اين مسجد در رمضان 597 ه صورت گرفته بود ، و بر رواقهاى كهن آنچنين نوشتهها ديده مىشود : « انفق به تعمير هذه المسجد من خالص ما له السلطان المعظم شهنشاه الاعظم مالك رقاب الامم مولى ملوك العرب و العجم . . . سلطانه و اعلى شانه و اعظم برهانه و رفع مكانه تبارك شهر اللّه المبارك رمضان سنه سبع و تسعين و خمس مائه . « 2 » محمد بن قاسم حكمران اموى بعد از فتح سند در شهر ديبل ( نزديك كراچى كنونى ) مسجد جامعى را در كمال بزرگى بساخت « 3 » ، در نيرون ( حيدرآباد سند كنونى ) و ارور ( روهرى ) و ملتان نيز مساجد ساخته شده ، و فضل بن ماهان نيز بعد از فتح سندان در انجا مسجدى ساخته بود . « 4 » سبك ساختمان مساجد دربارهء طرز ساختن مساجد نخستين اسلامى در سرزمينهاى طرف شرق افغانستان معلومات مغتنمى از كاوشهاى باستانشناسى بدست آمده كه روشنى خوبى بر سبك ساختمان مساجد قديم مىاندازد بدين موجب : در سنه 1960 م كاوشهاى باستانشناسى در بمبور حدود 20 ميلى جنوب شرقى كراچى در جايى كه احتمال وقوع شهر قديم ديبل در ان ميرود صورت گرفت ، كه در انجا آثار حصار و شهر باستانى موجود است ، و از حفريات آن علايم و بقاياى خانها و معابد و بازارها و كويها و حتى بندر آب و ايستگاه كشتىها و دروازهاى شهر برامد ، و برخى بريناند كه شهر ديبل تاريخى همين است ، ولى تاكنون اثريكه برين امر شهادت واضح دهد بدست نيامده است .
--> ( 1 ) - روضات ( 2 ) - اين نوشته كوفى را دانشمند محترم فكرى سلجوقى هروى خوانده و يادداشت خود را به نويسندهء اين سطور سپردهاند . ( 3 ) - فتوح 535 ( 4 ) - فتوح 545 و تحفة الكرام 3 / 15