اين مسجد كه در ابتداى ورود اسلام مردم را به دادن پول نقد بدان آوردندى ، بعد از مدتى آنقدر مورد رجوع مردم شد كه در ان نگنجيدند ، تا كه فضل بن يحيى بن خالد برمكى امير خراسان شد بروزگار هارون الرشيد ( حدود 178 ه 794 م ) و او به كمك مردمان شهر ميان حصار و شارستان بخارا مسجد جامع بنا كرد ، و مسجد قديم حصار ديوان خراج شد ، و نيز از مساجد قديم اوايل فتوح اسلامى در بخارا مسجد بازار ماخ است كه مسلمانان فاتح آن را بجاى بتخانهء قديم ساختند و از مساجد معتبر خراسان بود . « 1 » در خراسان چند مسجد ديگر نيز در اوايل دورهء اسلامى شهرت داشت ، كه ظاهرا در اوايل فتوح اسلامى ( حدود 20 ه 640 م ) سه مسجد در مرو ساخته شد : اول مسجد اندرون شهر كه در اول اسلام در ان نماز آدينه خوانده شد . و مسجد دوم بعد از شيوع اسلام و كثرت مسلمانان بر دروازهء شهر بنا شد كه آن را « مسجد عتيق » گفتندى و اهل حديث در ان نماز خواندندى ، و به مسجد « بنى ماهان » نيز ياد شدى « 2 » . سديگر مسجد ماجان مرو را بو مسلم ساخت و دو طرف آن بازارها كرد « 3 » ، و دار الاماره در پشت اين اين مسجد بود ، و در حدود 580 ه 1184 م از مساجد مرو جزين مسجد باقى نمانده و دو مسجد سابق از بين رفته بود . « 4 » اما عيدگاه شهر مرو در محلهء رأس الميدان در مربعه ابى الجهم بين نهر هرمز فره و ماجان در بين ابنيه و عمارات واقع بود . « 5 » در حواشى شرقى مملكت نيز عساكر اسلامى تا كرانه‌هاى مهران ( سند ) رسيده بودند ، و چون در حدود 152 ه 769 م - چنانچه در قسمت 12 فصل 3 گذشت - ويهند پايتخت گندهار را فتح كردند ، معبد بد ( بضم اول - بودا ) آنجا را ويران كرده و بجاى آن مسجدى را ساختند . « 6 »

--> ( 1 ) - تاريخ بخارا ( 2 ) - اصطخرى 259 ( 3 ) - روضات الجنات اسفزارى 1 / 176 ( 4 ) - ابن حوقل 435 حاشيه ( 5 ) - اصطخرى 259 ( 6 ) - فتوح 544